«Η ζωή στράφηκε εναντίον μου με μανία. Θα μπορούσε να μου φέρει καλύτερα χαρτιά. Η παρτίδα υπήρξε ολέθρια για μένα. Ένα μαύρο ταρό στο σώμα».
Όταν ήταν δεκαοχτώ χρονών, βρέθηκε ένα βήμα πριν από τον θάνατο, ύστερα από ένα αυτοκινητικό ατύχημα. Τότε ένα σίδερο είχε διαπεράσει το σώμα της όπως «το σπαθί τον ταύρο», σύμφωνα με τη δική της περιγραφή, προκαλώντας σοβαρά τραύματα στη σπονδυλική της στήλη. Κατάφερε να αναρρώσει, αλλά η πλάτη και το δεξί της πόδι τη βασάνιζαν μέχρι την τελευταία στιγμή της ζωής της. Το ατύχημα προκάλεσε σημαντικές βλάβες στο σώμα της Φρίντα. Η Κάλο δεν κατάφερε ποτέ να αποκτήσει παιδί κι ας το ήθελε απίστευτα.
Η υγεία της χειροτέρευε όσο περνούσαν τα χρόνια, τα οποία ξόδευε στα νοσοκομεία, κάνοντας συνεχώς εγχειρήσεις στη σπονδυλική της στήλη.
Έγραφε στο ημερολόγιό της πως σκεφτόταν συνεχώς την αυτοκτονία. Ο μόνος λόγος που έμενε ζωντανή ήταν ο Ντιέγκο και «η ματαιοδοξία μου, που με κάνει να νομίζω ότι μπορεί να του λείψω».
Πέθανε στις 13 Ιουλίου του 1954. Μόλις μία βδομάδα πριν, στις 7 Ιουλίου, είχε γιορτάσει τα 47α γενέθλιά της.
«Ζωγραφίζω τον εαυτό μου γιατί τον περισσότερο καιρό είμαι μόνη και γιατί είναι το πρόσωπο που γνωρίζω καλύτερα από όλα τα άλλα», έλεγε.
Το κείμενο «Frida’s Pornography», το οποίο παρακολουθήσαμε στο πλαίσιο του φεστιβάλ Off Off Athens του θεάτρου “Επί Κολωνώ”, από τη θεατρική ομάδα “Anima”, είναι ένα ονειρόδραμα με αφετηρία κείμενα από τα ημερολόγια της Φρίντα Κάλο. Μια αναδρομή στη ζωή της λίγο πριν πεθάνει. Μια θεατρική αναζήτηση σε μια άλλη πορνογραφία: τα σπλάγχνα σε κοινή θέα. Οι πληγές σε έκθεση. Mια σπασμένη κολόνα. «Frida pata de palo», τη φώναζαν, που σήμαινε «η Φρίντα με το ξύλινο πόδι»! Πώς μιλάει το καθηλωμένο σώμα, το τραυματισμένο, το γυρισμένο το μέσα έξω.
Η παράσταση εμβαθύνει στον εσωτερικό της κόσμο. Τα δύσκολα χρόνια γάμου με το σύζυγό της, Ντιέγκο Ριβέρα, το τροχαίο ατύχημα που είχε και παραλίγο να αποβεί μοιραίο. Τον πόνο, ψυχολογικό και σωματικό, που απεικονίζεται με τρομακτική παραστατικότητα σε πολλούς απ’ τους πίνακές της.
Η αφοσίωση της στη ζωγραφική έμελλε να είναι το καταφύγιο και η θεραπεία που την κράτησε στη ζωή. Εκεί εκδήλωνε τις εσώτερες ανησυχίες της, τα όνειρα και τους εφιάλτες της. Εκεί εξωτερίκευε όλα αυτά που αισθανόταν στην ψυχή της. Σχεδόν όλα τα έργα της μετά το ατύχημα είναι καθαρά αυτοβιογραφικά και αποπνέουν το θλιβερό συναίσθημα της αδυναμίας που ένιωθε.
Η Φρίντα Κάλο για να οδηγηθεί στην προσωπική της λύτρωση, επικοινωνεί με τον εαυτό της και τον απεικονίζει μέσα – έξω. Η ψυχοσωματική οδύνη που βιώνει αναζητεί σαν χείμαρρος παροχετεύσεις για να περιοριστεί. Δεν είναι τυχαίο ότι σε επώδυνες προσωπικές περιόδους συνιστάται να μιλάει κανείς μεγαλόφωνα ή να καταγράφει τις σκέψεις του για να τις ακούει, για να τις αντιμετωπίζει. Να ακροάζεται δηλαδή τον εαυτό του… Η ζωγραφική απεικόνιση εδώ εισάγει μια άλλη διάσταση της εσωτερικής επικοινωνίας, συνώνυμη της προσπάθειας αυτοθεραπείας.
Δεν μπορείς να βάλεις το αγρίμι σε κλουβί και εκείνη ήταν ο πάνθηρας που δεν δεχόταν τους κανόνες. Είναι χαρακτηριστικό πως μία μέρα πριν φύγει από τη ζωή την πήγαν στη δική της αναδρομική έκθεση παρουσία φίλων και γνωστών προσωπικοτήτων γύρω από το κρεβάτι της, μιας και είχε μείνει εντελώς παράλυτη. Ζούσε στον ύπνο τους εφιάλτες του τέλους, μιας και ως ένας θηλυκός Βαν Γκογκ έβλεπε το τέλος της σιγά σιγά να φτάνει δίχως να μπορεί να το σταματήσει. Οι σκοτεινές φιγούρες στα έργα της, οι «όμορφα» τερατώδεις μορφές που αναπαριστούσε όσο και η ίδια της η παρουσία με κομμένα μαλλιά και παραμορφωμένα χαρακτηριστικά στις αυτοπροσωπογραφίες που έφτιαχνε μαρτυρούν την πραγματικότητα της ζωής της, της ρίχνουν ένα βλέμμα βαθύ.
Η τέχνη της ήταν «σαν κορδέλα τυλιγμένη γύρω από μια βόμβα», είχε παρατηρήσει ο μεγάλος σουρεαλιστής Αντρέ Μπρετόν. Ήταν η πρώτη ίσως ζωγράφος που τόλμησε να παραβιάσει τους κανόνες που όριζαν ως τότε την τέχνη αλλά και από τις ελάχιστες γυναίκες της εποχής της που έζησε με τόση ελευθερία και ένταση.
«Ως παιδί εκπυρσοκρότησα. Ως ενήλικος πυρπολήθηκα».
Το ημερολόγιο που σήμερα αποτελεί το βασικό κλειδί για την κατανόηση της σκέψης της και του συναισθηματικού της κόσμου η Φρίντα άρχισε να το γράφει το 1942. Δεν κατέγραφε μόνο τα καθημερινά συμβάντα, αλλά σχολίαζε και αναπολούσε την παιδική ηλικία και τα νιάτα της. Πραγματευόταν επίσης θέματα όπως η σεξουαλικότητα και η γονιμότητα, η μαγεία και ο αποκρυφισμός, ο ψυχικός και σωματικός πόνος. Παράλληλα, αποτύπωνε τις διαθέσεις της σε σκίτσα με υδατοχρωμία και γκουάς.
«Από τότε που σε ερωτεύτηκα όλα μεταμορφώνονται και είναι γεμάτα ομορφιά… η αγάπη είναι σαν ένα άρωμα, σαν ένα ρεύμα, σαν βροχή. Ξέρεις, ουρανέ μου, βρέχεις πάνω μου κι εγώ, σαν τη βροχή, σε δέχομαι».
Η Κυριακή Σπανού έφτιαξε ό, τι πιο απλό υπάρχει σε θεατρική παράσταση. Όμως οι θεατές μέσα από αυτή την παράσταση είδαν ολοζώντανη τη Φρίντα και τον κόσμο της. Η φύση και τα πλάσματά της ήταν παρόντα, όπως σχεδόν σε κάθε πίνακα της Φρίντα, που άλλοτε απεικόνιζε τον εαυτό της ως ελάφι, άλλοτε το πρόσωπό της πλαισιωνόταν από παπαγάλους, από μικρά αιλουροειδή και μαϊμούδες.
Μέσα σε αυτή τη σκηνική απλότητα οι τέσσερις ηθοποιοί κατάφεραν να μας κάνουν να δούμε, με τη φαντασία τους και τη δική μας, τα εκρηκτικά μεξικανικά χρώματα, τα εντυπωσιακά προκολομβιανά κοσμήματα που στόλιζαν τα χέρια και το λαιμό της Φρίντα. Να δούμε τα περίφημα rebozo (μακριά, πολύχρωμα τριγωνικά υφάσματα που φορούν οι γυναίκες στο Μεξικό) με τα οποία τύλιγε τους ώμους της και τη μέση της. Τα δροσερά λουλούδια που κοσμούσαν τα μαλλιά της, τις μακριές φούστες που κάλυπταν τα σωματικά της μειονεκτήματα, όπως το πόδι της που έμεινε πιο ασθενικό και κοντό από το άλλο όταν σε νεαρή ηλικία την είχε χτυπήσει η πολιομυελίτιδα. Τις μπότες της με τα παράταιρα τακούνια. Μέσα από τις περιγραφές των ηθοποιών και το λιτό αλλά τόσο ουσιαστικό σκηνικό της Ολυμπίας Σιδερίδου, την είδαμε να περπατάει αέρινα και περήφανα, καμουφλάροντας κάθε αδυναμία της και γοητεύοντας όσους συναντούσε, ακόμη και όταν χρειάστηκε να στηρίξει τον κορμό της φορώντας γύψινο κορσέ, σύμβολο της ευθραυστότητας του σώματος αλλά και της ατσάλινης δύναμής της.
Μας μαγνήτισε με την εκκεντρικότητά της και τα κεντητά, πολύχρωμα φορέματά της. Φορέματα που προέρχονταν από τις γυναίκες της Tehuantepec, μιας πόλης του Μεξικού όπου επικρατούσε η μητριαρχία. Η Φρίντα λάτρευε την παράδοση της χώρας της και την έκανε μόδα. Αγαπούσε πολύ και τις κεντητές μπλούζες, απόηχο της ενδυμασίας των Μάγια. Αιχμαλώτιζε τα βλέμματα φορώντας παραδοσιακά μεξικανικά κοστούμια και ποτέ δεν δέχτηκε να αλλάξει τα σμιχτά της φρύδια που έγιναν το σήμα κατατεθέν της.
«Ντιέγκο-αρχή, Ντιέγκο-κτίστης, Ντιέγκο-παιδί μου, Ντιέγκο-πολυαγαπημένος μου, Ντιέγκο-ζωγράφος, Ντιέγκο-εραστής μου». Ντιέγκο – Ντιεγκίτο, αυτή η θυελλώδης σχέση της με τον άσχημο αλλά τόσο γόη Ριβέρα τής στοίχισε πολύ. Ο βάτραχος και η περιστέρα. Ή ο ελέφαντας και η περιστέρα. Όσες φορές κι αν προσπάθησαν να μείνουν μακριά ο ένας από τον άλλο, δεν τα κατάφεραν. Χώρισαν και ξαναπαντρεύτηκαν. «Στη ζωή μου είχα δύο ατυχήματα. Στο πρώτο με χτύπησε ένα τραμ, το άλλο είναι ο Ντιέγκο», είχε πει.
«Τι χρειάζομαι τα πόδια εφόσον έχω φτερά για να πετάξω». Ένα κομμάτι λάβας ηφαιστείου, ένα ορμητικό κύμα, μια ατίθαση γυναίκα, αποφασισμένη να ρουφήξει αχόρταγα μέχρι και την τελευταία σταγόνα της ζωής. Ακατάβλητη, ανυπότακτη, αλύγιστη, αδάμαστη, ακαταπόνητη, δυνατή. Αυτή ήταν η Φρίντα. Γυναίκα έμβλημα, καλλιτέχνις διονυσιακή. Πίσω από κάθε σχέδιό της κρύβονται δεκάδες σύμβολα και κρυφά νοήματα. Απεικονίζεται σαν χριστιανή μάρτυρας με κολιέ από αγκάθια γύρω από το λαιμό της, που τη ματώνουν. Ένα νεκρό κολιμπρί που τα φτερά του φέρουν το σχήμα των φρυδιών της. Μια γάτα έτοιμη να εφορμήσει, η μαϊμού – δώρο του Ντιέγκο και σύμβολο του διαβόλου. Γύρω από τα μαλλιά της όμως πετούν πεταλούδες που υπαινίσσονται τη νέα ζωή και την ελπίδα. Μια ύστατη ευχή;
Η “αυτοπροσωπογραφία της με κολιέ από αγκάθια”, ίσως το πιο εμβληματικό της αριστούργημα, ψαλιδίζεται αλληγορικά κατά τη διάρκεια της παράστασης. Μια παράσταση εν εξελίξει μεν αλλά με υπόβαθρο και περισσή φροντίδα.
Η ομάδα Anima μας ξενάγησε στο κόσμο της μεγάλης ζωγράφου. Έναν κόσμο όπου κυριαρχεί η τέχνη, ο έρωτας, ο ανεκπλήρωτος πόθος για μητρότητα, η συνεχής πάλη με τον θάνατο, η πίστη στην επανάσταση, η πάλη ανάμεσα στο δυτικό και μεξικάνικο κόσμο.
«Οι δύο Φρίντες», ένα ακόμα αριστούργημά της, εμπνέουν τη σκηνοθέτιδα και μέσα σε ένα οριακό μεταίχμιο παρουσιάζει τις δύο υπαρξιακές πλευρές της ζωγράφου. Εκπληκτικά πλάσματα και οι δύο ηθοποιοί, Νάντια Καβουλάκου και Δέσποινα Χατζηπαυλίδου, μας ταξιδεύουν στις ιδέες, τα οράματα, τις εικόνες, τα θέματα που ενοικούσαν στο θαυμαστό λαβύρινθο μιας σύντομης μεν αλλά περιπετειώδους ζωής.
Αποκάλυψη ήταν και οι δύο ηθοποιοί που συνέπρατταν στην παράσταση, ο Λάμπρος Παπαγεωργίου στο ρόλο του Ντιέγο και ο Δημήτρης Μαμιός ως αφηγητής.
Το “Frida’s Pornography” στην απλότητά του και στη θεατρικότητά του μας μάγεψε και αναμένουμε την ολοκληρωμένη επανάληψη της παράστασης το χειμώνα.
Συντελεστές
Θεατρική Ομάδα Anima
Κείμενο/Σκηνοθεσία: Κυριακή Σπανού
Σκηνογραφία: Ολυμπία Σιδερίδου
Παίζουν: Νάντια Καβουλάκου, Δέσποινα Χατζηπαυλίδου
Το trailer της παράστασης: https://www.youtube.com/watch?v=rjKXx2IutsY&feature=em-share_video_user
Διάρκεια παράστασης: 45 λεπτά
* Το “Frida’s Pornography” παρουσιάστηκε την Τετάρτη 24 Ιουνίου στις 20:45 και Πέμπτη 25 Ιουνίου, στις 22:00, στο θέατρο “Επί Κολωνώ” (Off Off Athens)
