30 C
Athens
Σάββατο 20 Ιουλίου 2024

«Young Lear», η ιστορία του γυμνού βασιλιά

Της Ειρήνης Αϊβαλιώτου

«Young Lear», ένα ταξίδι στο χρόνο με δύο παράλληλα κείμενα, ένα κλασικό κι ένα σύγχρονο. Η σταδιακή ανακάλυψη της υπόθεσης, που έμοιαζε με καλειδοσκόπιο, ήταν η κινητήρια δύναμη της δράσης. Τραγικοί ήρωες, ισχυροί άνθρωποι. Μόνο που πίσω από κάθε ισχυρό άνθρωπο υπάρχουν στρώματα αδυναμίας που ούτε καν υποπτευόμαστε.
Βρισκόμαστε σε ένα νοσοκομείο. Κάπου, όχι όμως και κάποτε. Η δράση τοποθετείται στο σήμερα, στο 2016. Στον προθάλαμο πέντε αδέρφια αναμένουν να τελειώσει η πολύωρη εγχείρηση του πατέρα τους. Με παρότρυνση ενός από τους αδερφούς, αρχίζουν να επιδίδονται σε ένα παιδικό τους παιχνίδι, υποδυόμενοι ρόλους από τον σαιξπηρικό Βασιλιά Ληρ, διατηρώντας ωστόσο την ατομικότητά τους και τα ιδιαίτερα γνωρίσματα του χαρακτήρα τους στο παρόν. Ενώ κυλούν στιγμές αμηχανίας, φόβου και σιωπηρής αγωνίας, ο αδερφός/υποκινητής της δράσης αναλαμβάνει να υποδυθεί αυτή τη φορά το ρόλο του Ληρ. Ρόλο που παραδοσιακά ανήκε στον πατέρα, ξυπνώντας και ταυτόχρονα διαστρεβλώνοντας τα παιδικά βιώματα, πυροδοτώντας έτσι την αποκάλυψη των πραγματικών σχέσεων ανάμεσα στα αδέρφια. Οι συνομιλητές του τον υποδέχονται διστακτικά και δύσπιστα. Γιατί κάποιος να θέλει τον ρόλο του πατέρα; Σταδιακά υποκύπτουν στο παιχνίδι του και τον ακολουθούν. Τον υπονομεύουν. Τον προκαλούν. Τα εγκιβωτισμένα αποσπάσματα του Βασιλιά Ληρ λειτουργούν ως συλλογική μνήμη των οικογενειακών εμπειριών του παρελθόντος, τοποθετημένα σε μια νέα δραματουργική σύμβαση, σε ένα παρόν όπου τα πάντα είναι ρευστά και επισφαλή.
Η νεαρή αλλά ώριμη και ήδη καταξιωμένη σκηνοθέτις Ιόλη Ανδρεάδη χρησιμοποιεί τα αρχέτυπα των χαρακτήρων του σαιξπηρικού «Βασιλιά Ληρ» για να αφηγηθεί μια οικογενειακή ιστορία με φόντο την αίθουσα αναμονής ενός νοσοκομείου. Αποκαλύπτει τον Ληρ, πλάθοντας δύο ξεχωριστά σκηνικά επίπεδα. Όσο περισσότερο παρακολουθούμε τους παράλληλους διαλόγους, που αναμφίβολα φτάνουν μέχρι πίσω στην παιδική ηλικία των χαρακτήρων, τόσο μεγαλύτερη είναι η έκπληξη με την οποία παρατηρούμε μια αδιάλλακτη πορεία. Πορεία από τα εξωτερικά επίπεδα συμπόνιας προς έναν πυρήνα σκληρό και ψυχικά βίαιο.

Ο “απόλυτος δεσπότης”

Ας θυμηθούμε όμως τον Σαίξπηρ και τον «απόλυτο δεσπότη» του. Ο Ληρ, βασιλιάς της Βρετάνης, γερασμένος και χολερικός, αποφασίζει να χωρίσει το βασίλειό του στις τρεις κόρες του, ανάλογα με το βάθος της αγάπης που τρέφει η κάθε μία γι’ αυτόν. Αν και η Γκόνεριλ (παντρεμένη με τον ευγενικό Άλμπανυ) και η Ρήγκαν (σύζυγος του βίαιου Κόρνουαλ) διατυμπανίζουν υπερβολικά την αγάπη τους γι’ αυτόν, η νεότερη Κορντέλια, περιφρονώντας τους, λέει απλά: «Δεν μπορώ στα χείλια μου/ την καρδιά μου ν’ ανεβάσω». Θυμωμένος, ο Ληρ, την αποκληρώνει, τιμωρώντας τον Κεντ που την υπερασπίστηκε, αλλά ο βασιλιάς της Γαλλίας την παίρνει χωρίς προίκα, για βασίλισσά του. Ο Ληρ, δίνει το μερίδιό της στις αδελφές της και προτείνει να μείνει εναλλάξ μαζί τους, με την ακολουθία του των εκατό ιπποτών.
Ο Έντμοντ, νόθος γιος του Γκλόστερ, υποθάλπει διαφωνίες μεταξύ του νόμιμου αδελφού του Έντγκαρ και του πατέρα τους. Ο Κεντ, μεταμφιεσμένος, επιστρέφει για να υπηρετήσει τον αφέντη του Ληρ. Η Γκόνεριλ υποδέχεται τον Ληρ με μίσος. Επικαλούμενος κατάρα πάνω της, ο Ληρ φεύγει για τη Ρήγκαν. Την ίδια στιγμή η Ρήγκαν και ο Κόρνουαλ φθάνουν στο κάστρο του Γκλόστερ, ενώ ο Έντγκαρ έχει φύγει. Η Ρήγκαν αποδεικνύεται πιο σκληρή κι από την Γκόνεριλ. Πιστεύοντας ότι η τρέλα θα κυριαρχήσει, ο Ληρ φεύγει μέσα στη νυχτερινή καταιγίδα όπου τον βρίσκει ο πιστός Κεντ. Ο Γκλόστερ, αψηφώντας τον θυμό των δύο αδελφών και του Κόρνουαλ, βρίσκει καταφύγιο γι’ αυτούς σε μια καλύβα (στην οποία βρίσκεται μεταμφιεσμένος ο Έντγκαρ) και παροτρύνει τον Κεντ να οδηγήσει τον βασιλιά, που βρίσκεται σε κίνδυνο, στο Ντόβερ. Επιστρέφοντας στο κάστρο του, ο Γκλόστερ υβρίζεται και βάναυσα τυφλώνεται από τον Κόρνουαλ (η όραση και η τύφλωση είναι δύο θέματα του έργου), ο οποίος δολοφονείται από έναν υπηρέτη.
Ο Έντγκαρ, ακόμη μεταμφιεσμένος και άγνωστος στον τυφλό πατέρα του, ξεκινάει μαζί του για το Ντόβερ. Υπάρχει μια παράξενη συνάντηση μεταξύ του τρελού Βασιλιά και του τυφλού άντρα. Λίγο αργότερα, η Κορντέλια, που έχει επιστρέφει από τη Γαλλία, ξανασυνδέεται με τον Ληρ. Σε μια μάχη την οποία χάνουν οι γαλλικές δυνάμεις, αιχμαλωτίζονται και στέλνονται στη φυλακή όπου με τις οδηγίες του Έντμοντ πρόκειται να δολοφονηθούν. Αλλά ο Έντμοντ –που έχει εξαπατήσει και την Γκόνεριλ και τη Ρήγκαν– σκοτώνεται από τον Έντγκαρ (ως ανώνυμος ιππότης) σε μονομαχία. Η Γκόνεριλ δηλητηριάζει τη Ρήγκαν και μετά μαχαιρώνεται. Την Κορντέλια την κρεμάσανε στη φυλακή. Ο Ληρ την παίρνει «νεκρή στην αγκαλιά του» και μέσα σε λίγα λεπτά πεθαίνει κι αυτός. «Το θαύμα είναι πώς άντεξε τόσον καιρό/ζούσε καταχρηστικά». Με την επιθυμία του Άλμπανυ, ο Έντγκαρ θα αναλάβει να κυβερνήσει το βασίλειο, αλλά ο Κεντ θα ακολουθήσει τον Ληρ: «με καλεί ο αφέντης μου… και δεν πρέπει να πω όχι».

Οι ενδοοικογενειακές σχέσεις

Ο “Βασιλιάς Ληρ” είναι ένα αγωνιώδες, οδυνηρό ταξίδι του πνεύματος και του μυαλού. Με πηγή έμπνευσης τη φράση «He childed as I fathered» [«έγινε ο Ληρ παιδί κι εγώ έγινα πατέρας» (μετάφραση Ιόλη Ανδρεάδη)] διά στόματος Έντγκαρ (Γουίλιαμ Σαίξπηρ, Βασιλιάς Ληρ, Πράξη 3-Σκηνή 6), η Ιόλη Ανδρεάδη και ο Άρης Ασπρούλης καταθέτουν τη δική τους θεατρική γραφή ή μια σύγχρονη εκδοχή – ανάγνωση του σαιξπηρικού έργου. Θέμα τους οι ενδοοικογενειακές σχέσεις. Για το δικό μας σημερινό σύμπαν, προκύπτει ένα κείμενο που, ενώ ακουμπά με τις άπειρες γνώσεις του, τις συγκρίσεις και τις αναφορές σ’ αυτά τα γραμματειακά θεμέλια, διαπνέεται από μια λογοτεχνική μανία. Βρίσκεται δηλαδή υπό την επιρροή της συγγραφικής νοοτροπίας του Σαίξπηρ. Με δυο λόγια έχει όλα τα στοιχεία μιας πραγματείας και συγχρόνως τη ροή ενός αναγνώσματος προσιτού στον πολύ κόσμο.

Είναι οι ήρωες του Βασιλιά Ληρ θεματοφύλακες των οικογενειακών δομών και συγκρούσεων; Εκπρόσωποι του καλού και του κακού; Αρχέτυπα των χαρακτήρων που επινοούμε για τους προγόνους μας και που η εκπλήρωσή τους μάς βαραίνει μια ζωή; Κι αυτοί οι φόβοι που μοιάζουν δικοί μας κι όμως δεν είναι; Μπορεί, άραγε, η γλώσσα του Σαίξπηρ να υποκαταστήσει όσα δεν λέγονται στο οικογενειακό τραπέζι; Η ποίηση να επιστρέψει όσα δεν εκπληρώθηκαν ποτέ; Αυτά και άλλα ερωτήματα θέτουν οι συγγραφείς του έργου, που όλα είναι αλληλένδετα.

Πατέρας ή βασιλιάς; Ποιος ρόλος υπερισχύει; Αγάπη ή εξουσία; Πάντα θα αιωρείται ένα μυστήριο ως απάντηση. Ένα αίνιγμα. Κάθε πλευρά τις ιστορίας είναι γεμάτη ανεξήγητες αντινομίες. Δεν υπάρχει ουσιαστικό ή επίθετο που να μπορεί να περιγράψει τις καταστάσεις και τον ψυχισμό των ηρώων. Όλα στον Σαίξπηρ είναι πλούσια και συμπυκνωμένα.
Οι Ιόλη Ανδρεάδη και Άρης Ασπρούλης, δουλεύοντας μεθοδικά, σαν να ήταν ψυχολόγοι και κοινωνιολόγοι μαζί, συνέγραψαν με τον Young Lear μια ελεύθερη διασκευή της γνωστής ιστορίας του βασιλιά της Βρετάνης που μοιράζει την περιουσία του στις κόρες του που δεν τον αγαπούν, μα ξέρουν να κερδίζουν. Του βασιλιά που με τυφλότητα και εκδικητικότητα αποκληρώνει την κόρη που τον αγαπά, αλλά δεν ξέρει πώς να του το δείξει. Της γνωστής ιστορίας του βασιλιά που ξεγελάστηκε και εκδιώχτηκε από τα ίδια του τα παιδιά. Του βασιλιά που ξεμωράθηκε και έγινε τρωτός, που αποτρελάθηκε και έγινε σοφός.
“Μια ιστορία παλιά – πολύ παλιά,
για έναν γυμνό βασιλιά, με αξιώματα βαριά
που τον κατάπιε της ζωής το φίδι
και όλα όσα μαθαίνει ο άνθρωπος όταν καταλήγει”.

Εξουσία και συμφέροντα

Στη θεατρική αυτή ιστορία η μουσική, το χιούμορ και οι άνθρωποι, μετακινούνται ακαταμάχητα μέσα στη φρίκη της εξουσίας και των συμφερόντων. Το χρήμα αλλοιώνει ακόμα και τις πιο ανιδιοτελείς σχέσεις, όπως των γονιών με τα παιδιά. Αποτελεί το βασικότερο κίνητρο για τον τρόπο σκέψης των ανθρώπων ο οποίος τις περισσότερες φορές αποβαίνει μοιραίος. Οδηγεί στην υποκρισία προκειμένου να εξυπηρετήσει συμφέροντα.
Από την άλλη και η εξουσία αποτελεί τον κύριο παράγοντα για τον τρόπο συμπεριφοράς του καθενός. Με το να έχει κάποιος εξουσία, θεωρεί τον εαυτό του πολύ ανώτερο από τον άλλο και νομίζει πως υπερισχύει. Επιβάλλει αμετακίνητα την άποψή του χωρίς να σκέφτεται ότι αυτή η εξουσία μπορεί να είναι παροδική. Η εξουσία έχει μέθη και έπαρση.
Μήπως όμως η εξουσία είναι για πάρα πολλούς το υποκατάστατο μιας στερημένης αγάπης, διαστρεβλωμένη ανάγκη για αγάπη, έκπτωση της αγάπης ή εναλλακτική «λύση» για τη στέρησή της; Η βαθιά κρυμμένη ευαισθησία, η αόρατη ρωγμή στη θωρακισμένη πανοπλία γίνεται τελικά η πηγή της τραγωδίας, όταν τα γεγονότα την αναγκάζουν να αναδυθεί.
Στον “Young Lear” από τη μία πλευρά έχουμε την κοσμογονική και φιλοσοφική μεγαλοπρέπεια του Σαίξπηρ και από την άλλη κάτι πολύ προσωπικό που συντελείται σε μικρές κλίμακες. Αυτό το έργο είναι μια χαρακτηριστική ανατομία της ανθρώπινης ψυχής.
Έχει μια συγκινητική αμεσότητα στο πώς παρουσιάζει και ενεργοποιεί τις βάναυσες συγκρούσεις μεταξύ των ηρώων. Όπως κάθε καλή παράσταση, δεν προσφέρει απαντήσεις, δεν δίνει μασημένη τροφή. Αντιθέτως γεννά νέα ερωτήματα. Εκεί άλλωστε έγκειται και η μαγεία που δημιουργήθηκε ανάμεσα στη σκηνή και στο κοινό. Όλα αυτά που συμβαίνουν στο έργο θα μπορούσαν άνετα να συμβούν στους προθαλάμους μιας πολυτελούς αθηναϊκής κλινικής. Μεταξύ γόνων κάποιας εφοπλιστικής φαμίλιας. Τα βασικά αρχέτυπα είναι ίδια. Σε τελική ανάλυση, ο Βασιλιάς Ληρ είναι ένα οικογενειακό δράμα. Ένας πατέρας και όσα συμβαίνουν με τις τρεις κόρες του. Και είναι κι ένα πολύ σκληρό και τρομακτικό έργο, γεμάτο από φαινομενικά ασήμαντες καταστροφές, που όμως θέτουν υπό αμφισβήτηση πόσο δίκαιος είναι ο κόσμος στον οποίο ζούμε.
Ο Σαίξπηρ είναι πάντα επίκαιρος και πάντα θα εμπνέει, δεν υπάρχει όριο για το τι μπορούμε να ανακαλύψουμε σ’ αυτόν. Ο Ληρ δεν είναι έργο σοφό, δεν είναι έργο παράλογων αντιφάσεων και ο σαιξπηρικός κόσμος κρύβει λογικές δομές και πρότυπα δικαιοσύνης… Αποτελεί πηγή για νέους δημιουργούς και δίνει τον ίσκιο του για να προστατεύσει νέα σχήματα και νέες φόρμες.

Οι συντελεστές

Σε σύλληψη – σκηνοθεσία – μετάφραση και κίνηση η Ιόλη Ανδρεάδη έχει κάνει μια εξαιρετικά ραφιναρισμένη δουλειά, αποδεικνύοντας ότι ξέρει να διαβάζει και να μεταδίδει μυστικά μηνύματα. Αυτό είναι ξεκάθαρο.
Οι κωμικές διαστάσεις που ευφυώς έχουν ενταχθεί στην παράσταση, αλλού λιγότερο κι αλλού περισσότερο εμφανείς, δεν αναιρούν την τραγική υπόσταση που μπορεί κανείς να διακρίνει στους ήρωες. Απεναντίας την τονίζουν.
Πολύ ενδιαφέρουσα δουλειά έκανε με τους φωτισμούς η Χριστίνα Θανάσουλα. Μοναδικά εκλεπτυσμένο το παιχνίδι της με τις φωτοσκιάσεις. Μια νέα φωτίστρια με διαρκή εξέλιξη.
Το σκηνικό ανεπιτήδευτο αλλά επιβλητικό. Ένιωθες την παγωνιά του νοσοκομείου και σχεδόν οσφραινόσουν το αντισηπτικό. Τα κοστούμια παρέπεμπαν σε υψηλόμισθα μεγαλοστελέχη και είχαν μια σοβαρή κομψότητα. Πετυχημένο το κοστούμι του Τρελού και με εφηβική καλαισθησία και απλότητα αυτό της μικρής κόρης. Καλή δουλειά από τη Δήμητρα Λιάκουρα.
Το ηχοτοπίο του Γιάννη Χριστοφίδη εμβάθυνε στη δράση.

Οι ερμηνείες είχαν κινησιακή αρτιότητα και ευγλωττία.

Μια όμορφη έκπληξη -αν και αναμενόμενη για μένα- ήταν ο Τρελός του Νεκτάριου Σμυρνάκη. Εξαιρετική δουλειά, λεπτομερής και εύστοχη, σε ένα ρόλο που επιτρέπει να εκστομίζεις ελεύθερα ένα λόγο που μοιάζει αφελής ή διασκεδαστικός αλλά στο βάθος κρύβει σύνεση. Η φωνή του Τρελού είναι η εσωτερική φωνή του Ληρ. Ο Νεκτάριος Σμυρνάκης ανέδειξε, όσο ποτέ άλλοτε, το πολύμορφο ταλέντο του σε ένα χαρακτήρα που ήταν ο μόνος αυθεντικά σαιξπηρικός.
Οι Χρηστίνα Γαρμπή και Ελεάνα Καυκαλά ήταν τα επιτηδευμένα πρόσωπα που επιλέγουν τη μεταμφίεση, προκειμένου να εξυπηρετήσουν το σκοπό τους. Υποκρίνονται και με βάση το δικό τους συμφέρον δεν διστάζουν να πουν ψέματα και υπερβολές στον ίδιο τους τον πατέρα έτσι ώστε να πετύχουν το σκοπό τους. Αυτός δεν είναι άλλος από το να αποκτήσουν όσο το δυνατόν περισσότερα οφέλη. Αποτελεσματική η κινησιολογία στον ψυχισμό των προσώπων. Η Χρηστίνα Γαρμπή έπαιξε με μέτρο και έριξε άπλετο φως στο χαρακτήρα. Η Ελεάνα Καυκαλά καταιγιστική, πληθωρική, προκλητική, έφερε εις πέρας μια καταπληκτική ερευνητική μελέτη ρόλου.
Ο Θύμιος Κούκιος, ως διορατικός και έξυπνος αλλά ανέντιμος αδελφός, ήταν καίριος, στιβαρός και λεπτομερής.
Ο Μιλτιάδης Φιορέντζης υποδύθηκε αξιοθαύμαστα το γιο με τις ιδιοτροπίες του κακομαθημένου παιδιού, την απειρία του, την κακεντρέχειά του, τις αυθαιρεσίες, τη σκληρότητά του. Αλλά και με το απονήρευτο, το εύπιστο στοιχείο, την αφέλεια, μια γενναιοδωρία που μόλις ισκιώνεται από τη φυσική του ψυχική βιαιότητα. Χαμηλοί τόνοι, εύρυθμες εναλλαγές και απογείωση στις πλέον εσωτερικές, εκ βαθέων πάσχουσες ερμηνευτικές στιγμές του. Ένας ηθοποιός πολύτιμος που του αξίζουν μεγάλοι και σύνθετοι ρόλοι.

Τη μικρή κόρη που είναι αγνή από αγάπη, σχολαστικά έντιμη, αληθινή και άδολη, υποδύθηκε η Μαρία Προϊστάκη. Δεν κάμπτεται μέχρι το τέλος, επιμένει στην αλήθεια παρόλο που αυτή έχει αρνητικές συνέπειες για την ίδια. Είναι ειλικρινής και φιλαλήθης με σταθερή σκέψη και ιδέες. Το ενδιαφέρον και η στοργή για τον πατέρα της παραμένουν αμείωτα παρά τις σκληρές του αποφάσεις. Η Μαρία Προϊστάκη, όσα χρόνια την παρακολουθώ στο θέατρο, παρότι πολύ νέα ακόμη, δεν σταματά να ψάχνεται και να πειραματίζεται. Κι αυτή τη φορά ανέσυρε και αξιοποίησε στοιχεία από το υλικό που ξεχειλίζει μέσα της, δίνοντάς μας με τρόπο απέριττο μια ωραιότατη ερμηνεία. Μπράβο της!
Οι δημιουργοί της παράστασης επιχείρησαν να ξαναδιαβάσουν το έργο του Σαίξπηρ μέσα από μια άλλη οπτική, σαν σύγχρονη νουβέλα γεμάτη χιούμορ, σασπένς, ανατροπές. Η παράσταση αδυνατεί να περιοριστεί σε ένα δημοσιογραφικό σημείωμα καθώς είναι πρόσφορη για μια βαθύτερη ανάλυση. Παράσταση θεαματική με τον δικό της τρόπο, λιτή στα εργαλεία της, ευρηματική, πρωτοπόρα. Ουσιαστικά μεταμοντέρνα όσο και ανυπόκριτα αληθινή.

Ταυτότητα παράστασης

Ελληνικό Φεστιβάλ Αθηνών και Επιδαύρου
Πειραιώς 260 | Κτήριο Ε΄ | 17 & 18 Ιουλίου
“Young Lear”
Σύλληψη – Σκηνοθεσία – Μετάφραση – Κίνηση: Ιόλη Ανδρεάδη
Ελεύθερη Διασκευή: Ιόλη Ανδρεάδη και Άρης Ασπρούλης
Σκηνογραφία – Κοστούμια: Δήμητρα Λιάκουρα
Ηχοτοπίο: Γιάννης Χριστοφίδης
Φωτισμοί: Χριστίνα Θανάσουλα
Βοηθός Φωτισμών: Μαριάντζελα Σεφεριάν
Κατασκευές: Περικλής Πραβήτας & Βικτώρια Νταρίλα
Φωτογραφίες: Πάνος Μιχαήλ
Οργάνωση Παραγωγής: Art Minds
Ερμηνεύουν (αλφαβητικά): Χρηστίνα Γαρμπή, Ελεάνα Καυκαλά, Θύμιος Κούκιος, Μαρία Προϊστάκη, Νεκτάριος Σμυρνάκης, Μιλτιάδης Φιορέντζης.

Σχετικά άρθρα

Κυνηγήστε μας

6,398ΥποστηρικτέςΚάντε Like
1,713ΑκόλουθοιΑκολουθήστε
713ΑκόλουθοιΑκολουθήστε


Τελευταία άρθρα

- Advertisement -