Του Μιχάλη Ψύλου
[email protected]
«Τέλος καλό, όλα καλά» για την Ευρώπη, αναφορικά με την προσφυγική κρίση στη Θέουτα; Ναι, με βάση τις ανακοινώσεις, μετά την έκτακτη τηλεδιάσκεψη των 27 υπουργών Εσωτερικών.
«Η Ε.Ε. είναι ενωμένη και έτοιμη να υποστηρίξει την Ισπανία. Τους συγχαίρουμε για την ταχεία αντίδρασή της και εκφράζουμε τα συλλυπητήριά μας για την απώλεια δεκάδων ζωών», δήλωσε ο Ιρλανδός Υπουργός Εσωτερικών Τζιμ Ο’ Κάλαχαν, ο οποίος προήδρευσε της τηλεδιάσκεψης των 27, καθώς η Ιρλανδία ασκεί την προεδρία του Συμβουλίου της Ε.Ε. αυτό το εξάμηνο.
Όλοι οι υπουργοί Εσωτερικών επαίνεσαν τον χειρισμό της κρίσης από την Ισπανία και τη συνεργασία της με το Μαρόκο. Τίποτα δεν θυμίζει τις έξαλλες δηλώσεις που είδαμε μόλις ξέσπασε η κρίση στη Θέουτα. «Τις προηγούμενες ημέρες, γράφει η γερμανική Tagesschau, η Ε.Ε. έμοιαζε με ένα κοτέτσι, όπου οι τρομαγμένες κότες είχαν εντοπίσει μια …αλεπού. Ακούγονταν τσιμπήματα και χτυπήματα, αλλά μια ήρεμη φωνή δεν υπήρχε πουθενά.
Τρομαγμένοι από την «εισβολή» χιλιάδων απελπισμένων μεταναστών, κάθε αρχηγός κυβέρνησης έτρεχε προς διαφορετική κατεύθυνση. «Όποιος επιδιώκει να βλάψει την ευρωπαϊκή κοινότητα γνωρίζει τώρα πόσο γρήγορα η ΕΕ χάνει την ψυχραιμία της», τονίζει η γερμανική εφημερίδα.
Και τώρα οι «κότες» προσπάθησαν να αφήσουν πίσω τους τις σκληρές επιθέσεις κατά της κυβέρνησης του Πέδρο Σάντσεθ και να συνεχίσουν τις …διακοπές τους.
Δομικό πρόβλημα
Σίγουρα χρειαζόμαστε πιο αποτελεσματικά σύνορα, επαναπατρισμούς για όσους δεν έχουν δικαίωμα παραμονής και μια αποφασιστική καταπολέμηση των εγκληματικών οργανώσεων.
Αλλά όλα αυτά από μόνα τους δεν αρκούν. Κάθε φορά που ξεσπά μια κρίση, η Ευρώπη συνεδριάζει, μιλάει για την ενίσχυση των συνόρων, την αύξηση των επαναπατρισμών και τη σύναψη νέων συμφωνιών με τις αφρικανικές χώρες.
Μετά περνούν μερικοί μήνες και βρισκόμαστε αντιμέτωποι με μια άλλη έκτακτη ανάγκη. Συνέβη στη Λαμπεντούζα, στη Λέσβο και τώρα στη Θέουτα: η τοποθεσία αλλάζει, αλλά το πρόβλημα παραμένει ουσιαστικά το ίδιο.
Η μετανάστευση είναι πλέον ένα δομικό φαινόμενο και η Ευρώπη μπορεί να τη διαχειριστεί μόνο συνδέοντας την ασφάλεια, τη διπλωματία, τις επενδύσεις και την εξωτερική πολιτική.
Το σχέδιο δράσης θα επιστρέψει στο τραπέζι των 27 στα μέσα Οκτωβρίου στη σύνοδο κορυφής του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου, στις Βρυξέλλες.
Μακάβρια σκακιέρα
Στη Θέουτα όμως, αποκαλύφθηκε ένα νέο πρόσωπο -ελπίζουμε όχι κυρίαρχο- της ευρωπαϊκής πολιτικής, το οποίο, με την ευρεία έννοια, θα μπορούσαμε να ορίσουμε ως βιοπολιτικό.
Χωρίς δηλαδή, μια σταθερή ανθρωπιστική αναφορά, αλλά καιροσκοπικό και κυνικό, σαν οι δεκάδες θάνατοι στη θάλασσα, όπως και οι δεκάδες χιλιάδες στη Γάζα, και τα αμέτρητα θύματα του εμφυλίου πολέμου στο Σουδάν, να ήταν απλώς πιόνια που έπρεπε να αναπτυχθούν σε μια μακάβρια πολιτική σκακιέρα.
«Η μαζική εισροή πάνω από 70.000 ανθρώπων που διέσχισαν τα χερσαία και θαλάσσια σύνορα μεταξύ Μαρόκου και ισπανικού θύλακα στη Βόρεια Αφρική, έθεσε σε δοκιμασία τα εξωτερικά μας σύνορα», δήλωσε ο Επίτροπος Εσωτερικών Υποθέσεων της ΕΕ, Μάγκνους Μπρούνερ, στο τέλος της τηλεδιάσκεψης των 27.
Υπάρχει όμως ένα επαναλαμβανόμενο λάθος κάθε φορά που συζητάμε για τη μετανάστευση: Από τη μία πλευρά, κάθε μεταναστευτική κρίση μετατρέπεται σε απειλή.
Από την άλλη, κάθε αναφορά στον έλεγχο των συνόρων παρουσιάζεται ως παραχώρηση στον ακροδεξιό λαϊκισμό. Αυτή η αντίθεση μεταξύ ανθρωπιάς και ασφάλειας είναι ψευδής και πολιτικά επικίνδυνη. Κανένας άνθρωπος δεν πρέπει να ορίζεται ως παράνομος ή λαθραίος.
Η προστασία των ανθρώπων και η προστασία των συνόρων δεν είναι ανταγωνιστικές ευθύνες. Είναι άρρηκτα συνδεδεμένες. Χωρίς έλεγχο, η εφαρμογή του νόμου καθίσταται δύσκολη και οι πιο ευάλωτοι μένουν πιο εκτεθειμένοι σε δίκτυα που τους εκμεταλλεύονται. Χωρίς ανθρωπιά, η ασφάλεια χάνει τη δημοκρατική νομιμότητα. Οι μετανάστες δεν αποτελούν την απειλή.
Το πρόβλημα ασφάλειας προκύπτει όταν το κράτος χάνει, έστω και προσωρινά, την ικανότητα να γνωρίζει ποιος εισέρχεται στο έδαφός του, να αναγνωρίζει άτομα, να προστατεύει ανηλίκους και άλλες ευάλωτες ομάδες, να αξιολογεί αιτήματα διεθνούς προστασίας και να επιβάλλει τον νόμο.
Προκύπτει επίσης όταν εγκληματικά δίκτυα εκμεταλλεύονται την ανθρώπινη απελπισία, η παραπληροφόρηση κινητοποιεί χιλιάδες ανθρώπους και οι θεσμοί αντιδρούν πιο αργά από ό,τι εξελίσσονται τα γεγονότα.
Reality show
Ο Γερμανός συγγραφέας Τιμούρ Βέρμες, στο βιβλίο του «Οι Πεινασμένοι και οι Χονδροί», αφηγείται αυτή την τάση: «Όταν οι άνθρωποι από τη Βόρεια Αφρική επιβιβάζονταν σε βάρκες, η Ευρώπη προσπαθούσε να αποκλείσει τη Μεσόγειο. Και όταν η Ευρώπη συνειδητοποίησε ότι ήταν αδύνατο να αποκλείσει μια ολόκληρη θάλασσα και να παρακολουθεί μια τεράστια ακτογραμμή χιλιάδων χιλιομέτρων, μετέφερε τα «σύνορα» της μετανάστευσης πίσω στο εσωτερικό της Αφρικής. Έτσι, οι Ευρωπαίοι συγκέντρωσαν κεφάλαια και χάραξαν την επόμενη γραμμή νότια της Σαχάρας».
Το βιβλίο του Τιμούρ Βέρμες αποτελεί μια καυστική σάτιρα της μετανάστευσης και της υποκρισίας της Ευρώπης. Η ιστορία εξελίσσεται στο εγγύς μέλλον, όταν η Ευρώπη έχει κλείσει οριστικά τα σύνορά της για τους πρόσφυγες. Ένας τεράστιος μόνιμος καταυλισμός έχει αναπτυχθεί στην υποσαχάρια Αφρική, που συντηρείται μόλις, από τη δυτική βοήθεια.
Μία Γερμανίδα σταρ των ριάλιτι πετάει στον καταυλισμό για να γυρίσει μια σειρά για την εκπομπή της. Φτάνει με έναν προσωπικό μακιγιέρ, ένα ροζ αυτοκίνητο με ρίγες ζέβρας και μια μεγάλη προμήθεια… σουτιέν για να τα μοιράσει στις δυστυχισμένες γυναίκες. Κατά την παραμονή της, γεννιέται μια ιδέα: Τι θα γινόταν αν εκατοντάδες χιλιάδες πρόσφυγες περπατούσαν μέχρι τη Γερμανία, με τη συνοδεία …καμερών, ως reality show.
«Δεν πρόκειται απλώς για μια μάζα προσφύγων που χάνονται κάπου. Πρόκειται για μια μάζα προσφύγων με το δικό τους τηλεοπτικό πρόγραμμα»!.
Καθώς η τεράστια φάλαγγα των προσφύγων κατευθύνεται βόρεια, με σταθερή κάλυψη 15 χιλιομέτρων την ημέρα, το τηλεοπτικό show αρχίζει να επηρεάζει την εγχώρια πολιτική. Η ακροδεξιά στις διάφορες χώρες, κερδίζει δημοτικότητα. Ξεσπούν αντιμεταναστευτικές διαδηλώσεις. Οι διαδηλωτές φωνάζουν: «Μην τους δίνετε χρήματα και αλεύρι! Χρειαζόμαστε τείχος και δύναμη πυρός για να τους σταματήσουμε».
Η προοπτική ότι σχεδόν μισό εκατομμύριο άνθρωποι θα εμφανιστούν στα γερμανικά σύνορα γίνεται πραγματική. Μπορούν να εξαγοραστούν οι πρόσφυγες; Να σαμποταριστούν; Μπορεί να κατασκευαστεί φράχτης με ηλεκτροφόρα καλώδια; Και πώς θα επηρεάσουν όλα αυτά τους Ευρωπαίους;
Εικόνες από το μέλλον
Μπορεί η περιγραφή του Βέρμες να κινείται στο χώρο της φαντασίας, αλλά όσο μεγαλώνει η φτώχεια στην Αφρική και η κλιματική κρίση θα κάνει αβίωτη τη ζωή στη Μαύρη Ήπειρο, τα μεταναστευτικά κύματα θα αυξάνονται. Πεινασμένοι ήταν κυρίως οι δεκάδες χιλιάδες Μαροκινοί και Σουδανοί που αποπειράθηκαν να εισβάλουν στη Θέουτα.
Το 40% των νέων στο Μαρόκο είναι άνεργοι και πάνω από τους μισούς υποαπασχολούμενοι, οι αρχές κρατούν τα πάντα υπό έλεγχο, από τα μέσα ενημέρωσης μέχρι τους αντιφρονούντες και τα κύματα μετανάστευσης.
Ο Βασιλιάς Μωάμεθ ΣΤ’, η ανώτατη πολιτική και θρησκευτική αρχή – Διοικητής των Πιστών είναι ο επίσημος τίτλος του και η αυλή του – ελέγχουν το 70-80% της οικονομίας, των οικονομικών και της καλλιεργήσιμης γης της χώρας.
Και αυτό που είδαμε στη Θέουτα δεν ήταν εισβολή, αλλά πού οδηγεί η απελπισία τους ανθρώπους. Θα πρέπει να αναρωτηθούμε τι είδους σχέση θέλουμε να οικοδομήσουμε τα επόμενα 20 ή 30 χρόνια. Αν συνεχίσουμε να θεωρούμε την αφρικανική ήπειρο απλώς ως σημείο εκκίνησης για τις μεταναστευτικές ροές, θα συνεχίσουμε να αντιμετωπίζουμε καταστάσεις έκτακτης ανάγκης. Αν, ωστόσο, αρχίσουμε να θεωρούμε την Αφρική στρατηγικό εταίρο με τον οποίο μπορούμε να οικοδομήσουμε ανάπτυξη, η κατάσταση θα μπορούσε να αλλάξει.
Πηγή: Ναυτεμπορική και REUTERS/Pedro Nunes
(*) Ο Μιχάλης Ψύλος είναι δημοσιογράφος, μέλος της ΕΣΗΕΑ και Διευθυντής του ειδησεογραφικού site της εφημερίδας «Ναυτεμπορική»
