Γράφει η Κατερίνα Δημητρακοπούλου
Θεατρολόγος, Υπ. Διδάκτωρ Τμ. Θεατρικών Σπουδών
Τον Σεπτέμβριο του 2025 η Καλλιτεχνική Διευθύντρια του Ιδρύματος Ωνάση, Αφροδίτη Παναγιωτάκου, παρουσιάζοντας το πρόγραμμα της νέας σεζόν, 2025-2026, έθεσε το θεσμό της «οικογένειας» στο επίκεντρο, τονίζοντας: «Τις αγαπάμε, δεν τις αντέχουμε, μας αγαπάνε, τις απορρίπτουμε, τις αγαπάμε, μας απορρίπτουν. Μας πληγώνουν, τις βρίζουμε, τις λέμε σόι, βλέπουμε τις παλιές φωτογραφίες και δακρύζουμε, κάποιοι παιδευόμαστε να φτιάξουμε καινούργιες που θα τις λέμε “δικό μας δημιούργημα”, άλλοι όχι.
Αγκαλιαζόμαστε, τσακωνόμαστε για το πατρικό, μαζευόμαστε στις γιορτές και μετά αναθεματίζουμε την ώρα και τη στιγμή, νοσταλγούμε τα τραπεζώματα που πέτυχαν γιατί γελάσαμε, διαλυόμαστε για το τίποτα, τα βρίσκουμε στο πρόβλημα, και ξανά από την αρχή.
Αλλά υπάρχουν και οι άλλες. Είναι οι φίλοι και τους έχουμε “σαν οικογένεια”, “καλύτερα από οικογένεια”. Είναι οι σύντροφοι ζωής. Εκείνοι που διαλέξαμε και μας διάλεξαν. Κάποιο μυστικό συστατικό μάς συνδέει με εκείνους που ονομάζουμε και νιώθουμε οικογένεια. Δεν έχει όνομα. Είναι στ’ αλήθεια μυστικό».
Ένα μικρό οδοιπορικό στα 15 χρόνια λειτουργίας της Στέγης, μας θύμισε πως η Στέγη δεν είναι ένας χώρος που απλά «παράγει» πολιτισμό.
Η Στέγη Ιδρύματος Ωνάση αναπνέει, «μεγαλώνει» και υποστηρίζει τα ίσα δικαιώματα και τη δημοκρατία όχι με λόγια, αλλά με πράξεις. Μεταμορφώνεται σε μία μεγάλη αγκαλιά και για τα άτομα με κινητική, οπτική και ακουστική αναπηρία.
Καθώς υποστηρίζει πως η προσβασιμότητα είναι δείγμα πολιτισμού, πέρα από τη ράμπα πρόσβασης και τις τουαλέτες, προχωρά και σε δράσεις για τους συνανθρώπους μας που αντιμετωπίζουν τα παραπάνω προβλήματα.
Το 2022 ξεκίνησε τις παραστάσεις με δυνατότητα προσβασιμότητας σε συνεργασία με τον πολιτισμικό οργανισμό Liminal. Η πρεμιέρα έγινε με τη θεατρική παράσταση «Χαλεπάς» της Αργυρώς Χιώτη (24-26 Φεβρουαρίου).
Ακολούθησαν οι παραστάσεις – δράσεις:
«Σπιρτόκουτο, The Musical – Πόλεμος σε τέσσερις τοίχους», του Γιάννη Οικονομίδη (21-22 Δεκεμβρίου 2022 και 12-14 Ιανουαρίου 2023),
«Τετραήμερο M-Power Festival» (φεστιβάλ για τη δύναμη, τα κίνητρα και το αύριο των καλλιτεχνών με και χωρίς αναπηρία, με προβολές, συζητήσεις, παραστάσεις θεάτρου και χορού, εργαστήρια και συνέδριο),
«Romáland – Μια φορά κι έναν καιρό ήταν και δεν ήταν», των Ανέστη Αζά και Πρόδρομου Τσινικόρη (22-24 Νοεμβρίου 2023),
«MOS», παράσταση χορού της Ιωάννας Παρασκευοπούλου (2 Μαρτίου 2024),
«The Second Woman» των Nat Randall και Anna Breckon, 24ωρος θεατρικός μαραθώνιος με ταυτόχρονη διερμηνεία στην ελληνική νοηματική γλώσσα,
«Οξυγόνο», του Γιώργου Κουτλή (20-22 Δεκεμβρίου 2024 και 2-3 Ιανουαρίου 2025),
«ΜΑΜΙ», σε σύλληψη και σκηνοθεσία Mario Banushi (6-8 Μαρτίου 2025),
Και τέλος «Οιδίποδας», του Robert Icke (18, 19 και 20 Δεκεμβρίου 2025) με υπερτιτλισμό και διερμηνεία στην ελληνική νοηματική γλώσσα για κωφά και βαρήκοα άτομα, απτική ξενάγηση στον σκηνικό χώρο και ακουστική περιγραφή για άτομα με οπτική αναπηρία.
Βρεθήκαμε στην παράσταση «Οιδίποδας» με προσβασιμότητα και βιώσαμε μαζί με τους συμμετέχοντες την άρτια ξενάγηση εκτός και επί σκηνής και νιώσαμε τη φιλοξενία σαν να μας την πρόσφερε ένα οικείο πρόσωπο.
Συγκεντρωθήκαμε μία ώρα πριν την έναρξη της παράστασης στο φουαγιέ της Στέγης. Μας έκαναν μία μικρή εισήγηση για το τι πρόκειται να παρακολουθήσουμε.
Η τραγωδία του Σοφοκλή, 428 π.Χ., έχει μεταγραφεί από τον Βρετανό θεατρικό συγγραφέα και σκηνοθέτη Ρόμπερτ Άικ, στο σήμερα.
Βρισκόμαστε στο εκλογικό γραφείο του Οιδίποδα, τη βραδιά των εκλογών και ο κομματικός ηγέτης θα είναι ο, χωρίς καμία αμφιβολία, μεγάλος νικητής στο αποψινό εκλογικό αποτέλεσμα.
Οι συμμετέχοντες με τους συνοδούς τους, ανέβηκαν στη σκηνή όπου ακολούθησε μία αναλυτική περιγραφή του σκηνικού.
Οι καλεσμένοι άγγιξαν τα σκηνικά αντικείμενα, οι ηθοποιοί έγιναν «οικοδεσπότες», συνομίλησαν μαζί τους για τους ρόλους που υποδύονται, τους άφησαν να χαϊδέψουν τα κοστούμια τους. Στη συνέχεια ο λόγος και η αφή οδήγησαν τους καλεσμένους στα παρασκήνια.
Για μας ήταν μία πρωτόγνωρη εμπειρία καθώς ούτε μία στιγμή δεν αισθανθήκαμε παρείσακτοι, αλλά συνοδοιπόροι σε μία δράση καθολικής ισότητας.
Το όλο εγχείρημα ήταν ένας δυναμικός συνδυασμός υπηρεσιών προσβασιμότητας για όλους όσους, οι πέντε αισθήσεις είναι εν μέρει ή καθόλου ενεργές και έδωσε την ευκαιρία στους παρευρισκόμενους να «δουν» την παράσταση, πριν ξεκινήσει για το ευρύ κοινό.
Εκκινώντας με την απτική ξενάγηση, τα άτομα με οπτική αναπηρία, έχοντας «οδηγό» την ακοή και την αφή ήταν σε θέση να παρακολουθήσουν χωρίς εμπόδια την παράσταση. Είχαν τη δυνατότητα να αξιοποιήσουν μόνο την ακουστική περιγραφή, εφόσον το επιθυμούσαν.
Τα Κωφά και Βαρήκοα άτομα έλαβαν βοήθεια από την υπηρεσία του υπερτιτλισμού, όπου ο προφορικός λόγος, ο ήχος, η μουσική, το ακουστικό δηλαδή μέρος του έργου, προβλήθηκε σε «οπτική» μορφή. Ταυτόχρονα πραγματοποιήθηκε η διερμηνεία στη νοηματική γλώσσα με αποτέλεσμα να είναι πιο «απτή» η επαφή με τον λόγο και τους ήχους επί σκηνής.
Να θυμίσουμε ότι στην εικαστική, πολυμεσική installation Plasmata πραγματοποιήθηκαν ξεναγήσεις σε άτομα με οπτική και ακουστική αναπηρία και στο καθιερωμένο Block party οι καλεσμένοι είχαν στη διάθεσή τους, απτικούς χάρτες (PIAF), QR κωδικούς με ακουστικές περιγραφές, διερμηνεία στη νοηματική γλώσσα, οπτικοποίηση ήχου, γιλέκα δόνησης (DEAF VEST), sensory kits, safe space, προσβάσιμο όχημα μεταφοράς, υπερυψωμένη πλατφόρμα για αμαξίδια, προσβάσιμο bar και μενού, καθώς και προσβάσιμες τουαλέτες.
Επίσης, η Στέγη υλοποίησε και παραγωγές με ανάπηρους καλλιτέχνες, υποστηρίζοντας στην πράξη το δικαίωμα της ισότητας για μία ακόμα φορά, όπως με τις dance performance «Ντουέτα» των Ειρήνης Κουρούβανη και Βιβής Χριστοδουλοπούλου το 2020, «Έχουν τα ρομπότ συναισθήματα;» του Μανώλη Σαριδάκη το 2022, «Ephemeral Body» της Βαλασίας Συμεωνίδου και «Solar – Εν δυνάμει» της Ελένης Δημοπούλου το 2023.
Την ίδια χρονιά, 2023, πραγματοποίησε το «M-Power Festival», ένα φεστιβάλ καλλιτεχνών, με και χωρίς αναπηρία, οι οποίοι δραστηριοποιούνται στο ευρύτερο πεδίο του σύγχρονου χορού, της περφόρμανς και της κίνησης και έλαβε χώρα η συζήτηση Society uncensored Αναπηρία και Πολιτισμός. Ορατότητα και Αναπαράσταση.
Φέτος, το 2025, το workshop Ritta Mazza – The Beauty of Sign Language(s) έφερε σε επαφή τους συμμετέχοντες με μεθόδους δημιουργίας Χορογραφιών Οπτικού Σημείου, διερευνώντας πώς μπορούν να εξελιχθούν οι αφηρημένες οπτικές μορφές από συγκεκριμένα στοιχεία, όπως οι μεμονωμένες λέξεις ή προτάσεις.
Τέλος, να αναφέρουμε πως οι υπηρεσίες προσβασιμότητας παρέχονται με την υποστήριξη του δικτύου Europe Beyond Access, το οποίο συγχρηματοδοτείται από το πρόγραμμα «Δημιουργική Ευρώπη» της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Δεκαπέντε χρόνια πρωτοπορίας, συνεχών προκλήσεων και προσκλήσεων, η Στέγη «ανοίγει» αγκαλιά αγάπης προς όλους, προσφέροντας ευκαιρίες έκφρασης, ακόμη και αν μας πληγώνουν, όπως συμβαίνει στις οικογένειες, προτάσσοντας το δικαίωμα της ισότητας.
***
Στον Οιδίποδα του Robert Icke πρωταγωνιστούν (κατ’ αλφαβητική σειρά): Χαρά Γιώτα, Γιώργος Ζιάκας, Καρυοφυλλιά Καραμπέτη, Νίκος Κουρής, Αλέξανδρος Μυλωνάς, Κώστας Νικούλι, Ράνια Οικονομίδου, Σωκράτης Πατσίκας, Τάκης Σακελλαρίου, Γιάννης Τσουμαράκης, Δανάη-Αρσενία Φιλίδου
Ο «Οιδίποδας» του Robert Icke με την Καραμπέτη και τον Κουρή στη «Στέγη»
