«Πριν την επανάσταση» / Off-Off Athens: Υπερβολή, γραφειοκρατία και εξωστρέφεια στη Ρωσία του Γκόγκολ

Γράφει η Ειρήνη Αϊβαλιώτου

Πώς είναι άραγε να σου χτυπά την πόρτα η μοναξιά και να μην είσαι έτοιμος να τη δεχτείς; Να ξεχωρίζεις σαν τη μύγα μες στο γάλα; Να μην μπορείς να πεις τον πόνο σου πουθενά; Να νιώθεις διαφορετικός;

Πέντε μέρες πριν από την επανάσταση όλα κυλούσαν φυσιολογικά. 25 Μαρτίου του 1832 στην Αγία Πετρούπολη. Ένα απρόσμενο γεγονός αλλάζει τη ζωή ενός ανθρώπου.

Ο Νικολάι Γκόγκολ κατέχει μια μοναδική θέση στη ρωσική λογοτεχνία, καθώς καταφέρνει να συνδυάσει την κοινωνική κριτική με την κωμική υπερβολή και το παράλογο. Σε σύγκριση με τους Ντοστογιέφσκι, Τολστόι, Οστρόφσκι, Λέρμοντοφ και Πούσκιν, το έργο του Γκόγκολ διακρίνεται για τη σάτιρα και την ειρωνική του προσέγγιση, που αν και συχνά διασκεδάζει, καταλήγει να αποκαλύπτει τη βαθιά ηθική και κοινωνική σήψη της εποχής του.

Η θεατρική ομάδα Αίθουσα 10 παρουσίασε στο θέατρο «Επί Κολωνώ», στο πλαίσιο του φεστιβάλ Off-Off Athens, την παράσταση «Πριν την Επανάσταση» σε σκηνοθεσία Λίλης Τέγου. Επρόκειτο για μια αντίστροφη μέτρηση μέχρι την ημέρα της πολυπόθητης επανάστασης.

Βαθμοί και αξιώματα: σ’ ένα δαιδαλώδες σύστημα δημόσιας διοίκησης, τίτλος και προσωπικότητα ταυτίζονται. Ο βαθμός διαπλάθει χαρακτήρες και ορίζει σχέσεις και συμπεριφορές. Πόσο διαφέρει η προεπαναστατική Ρωσία του Γκόγκολ από τα ιεραρχικά συστήματα του σήμερα; Ποια είναι η θέση και η μοίρα ενός ανθρώπου χωρίς φιλοδοξία σ’ ένα τέτοιο σύστημα;

Ο Νικολάι Γκόγκολ εισχωρεί στη λειτουργία των διαχρονικών κοινωνικών δομών και στην επίδρασή τους στον ψυχισμό του ατόμου, δίνοντάς μας ένα κλασικό έργο με όλη την αδιόρατη ισορροπία των στοιχείων της κωμωδίας και του δράματος, όπως ακριβώς τα συναντάμε και στη ζωή.

Εκεί που η δικαιοσύνη απουσιάζει, ο μαγικός ρεαλισμός εισάγεται για να λυτρώσει τόσο τον χαρακτήρα όσο και μια κοινωνία χορτασμένη από τις ανισότητες και τον παραλογισμό.

Το περίφημο απόφθεγμα ότι «όλοι έχουμε βγει κάτω από το παλτό του Γκόγκολ», που αποδίδεται στον Φιοντόρ Ντοστογιέφσκι, δείχνει τη μεγάλη επίδραση του έργου και του συγγραφέα στους Ρώσους ρεαλιστές συγγραφείς του 19ου αιώνα.

Ο ταγματάρχης Κοβαλιόφ, ένας δημόσιος υπάλληλος, μια μέρα χάνει, ξαφνικά, τη μύτη του, και από τη στιγμή εκείνη ξεκινά μια τρομερή και κωμική ταυτόχρονα προσπάθεια να βρεθεί και να τοποθετηθεί ξανά στη θέση της, ώστε ο δυστυχής πλέον δημόσιος υπάλληλος να ξαναγίνει ένας φυσιολογικός άνθρωπος.

Η “Μύτη” δεν είναι μία φανταστική ιστορία ρομαντικού τύπου, αλλά μία ειρωνική παρωδία του κοινωνικού στάτους της τσαρικής γραφειοκρατίας, αλλά και του γερμανικού ρομαντισμού. Η επιλογή ενός τόσο κωμικά υπογραμμισμένου θέματος όπως η εξαφάνιση μιας μύτης εμφανίζεται σαν ευθεία υποτίμηση των συμβόλων του ρομαντισμού. Πολύ εύστοχα ο Αλεξάντρ Πούσκιν έγραψε πως πρόκειται για μία “κωμική” ιστορία, τονίζοντας έτσι το στοιχείο της φάρσας στο έργο.

Κανένας διδακτισμός βέβαια δεν ενυπάρχει στο «Πριν την επανάσταση», παρά το πικρό σχόλιο, αντιθέτως πολλή ενέργεια, κοφτερή σάτιρα, γκροτέσκα υπερβολή και η γοητευτική ατμόσφαιρα μιας υπόγειας, περιθωριακής, κάτω από την επιφάνεια μέθεξης.

Αυτό που θα ήταν συνολικά θετικό είναι το χαμήλωμα των φωνητικών εντάσεων από όλους τους ηθοποιούς, που προφανώς υπακούουν σε σχετική οδηγία.

Συνολικά, πάντως, απολαύσαμε πολύ ωραίες ερμηνείες, μέσα στη δοσμένη υπερβολή και εξωστρέφεια: πολύ καλό το απολύτως λιτό εικαστικό περιβάλλον της παράστασης
(Σκηνογραφία Ομάδα Αίθουσα 10), η εξαίρετη μουσική (Λίλη Τέγου) και η ξεχωριστή επιμέλεια της κίνησης (Λίλη Τέγου) που προκαλούσε μειδίαμα στο θεατρικό κοινό.

Δοσμένη και στην αναγνωρίσιμη αισθητική που επέλεξε η σκηνοθέτιδα, δηλαδή στα επί τούτου λιτά σκηνικά και κοστούμια της Ομάδας Αίθουσα 10 και στους τραχείς, έντονους φωτισμούς των Λίλης Τέγου, Θοδωρή Τσαβάλα.

Η Λίλη Τέγου δείχνει να γνωρίζει πώς να δημιουργεί δυναμικούς σκηνικούς κόσμους και εδώ βρίσκεται σε πολύ ωραία στιγμή.

Οι ηθοποιοί χρησιμοποιούν τα σώματά τους σαν να είναι δήλωση. Δεν είναι άνθρωποι, αλλά συμβάντα. Όλοι οι ηθοποιοί ωθούνται από τη σκηνοθεσία σε μια σωματοποιημένη ερμηνεία τραγελαφικής φυσικότητας.

Αυτό που θα ήταν συνολικά ευεργετικό για την 20λεπτη παράσταση και ασφαλώς θα την απογείωνε, θα ήταν μια έκρηξη την ημέρα της επανάστασης. Χωρίς αυτήν η παράσταση έμεινε επίπεδη. Απορώ πώς δεν το σκέφτηκε η καλή σκηνοθέτιδα ή δεν το θέλησε.

Ωστόσο κάτι αλλάζει. Το ξέρουμε, το βλέπουμε, το ακούμε – είναι, πια, εκκωφαντικό. Φασισμός, ακροδεξιά, μίσος, μένος, πράξεις τρομοκρατίας, εισβολές, κι ένα πλαδαρό μα ξέφρενο αντιδημοκρατικό πέπλο να σκεπάζει τον ελεύθερο κόσμο. Κάποιες και κάποιοι έχουμε αρχίσει να το χωνεύουμε: Ίσως και στις δικές μας γενιές να λάχει η ανάγκη κάποιοι άνθρωποι να αντιδράσουν, να βγουν στην Αντίσταση.

Ίσως, αν φτάσει η μπότα του αυταρχισμού και στα δικά μας μέρη, να έρθει και η σειρά μας για να συμμετάσχουμε σε έναν ξεσηκωμό, σε μια επανάσταση. Όχι σίγουρα. Χρόνος και περιθώριο υπάρχουν ακόμη για να σωθούν οι δημοκρατίες και οι ελευθερίες μας, με άλλους τρόπους. Αλλά η επίθεση είναι ανελέητη. Αν δεν σωθούν; Τι γίνεται τότε; Πώς γίνεται μια επανάσταση; Τι άλλο γίνεται στην πραγματικότητα; Αργά ή γρήγορα μια Αντίσταση αρχίζει να χτίζεται.

Ποιοι είναι αυτοί που εξεγείρονται; Ποια είναι τα κίνητρά τους; Δεν έχουν όλοι τα ίδια. Επίσης, τι είδους ομάδες και φράξιες εμφανίζονται, ποιες μακροημερεύουν και, κυρίως, πώς συνεννοούνται μεταξύ τους;

Ποιοι είναι αυτοί που εξεγείρονται; Ποια είναι τα κίνητρά τους; Δεν έχουν όλοι τα ίδια. Επίσης, τι είδους ομάδες και φράξιες εμφανίζονται, ποιες μακροημερεύουν και, κυρίως, πώς συνεννοούνται μεταξύ τους; Μην ξεχνάμε, βέβαια, πως σύμφωνα με τον Τζον Φιτζέραλντ Κένεντι «Αυτοί που καθιστούν μια ειρηνική επανάσταση αδύνατη, κάνουν μια βίαιη επανάσταση αναπόφευκτη».

Παρότι η ιστορία αυτή του Νικολάι Γκόγκολ πρωτοδημοσιεύθηκε το 1835 —αφού η τσαρική λογοκρισία ανάγκασε τον Γκόγκολ να αλλάξει σε εννέα σημεία το αφήγημά του— ακόμη και σήμερα παραμένει μία τρομερή παραδοξολογία.
Η ιστορία μας αρχίζει με την εύρεση μιας ανθρώπινης μύτης μέσα σε ένα καρβέλι ψωμί, και από εκεί αρχίζει ένας αγώνας, ώστε να βρεθεί ο αληθινός κάτοχός της, ο οποίος έπειτα από μια σειρά τραγελαφικά γεγονότα ξυπνάει με τη μύτη του στη θέση της και σε άψογη κατάσταση.
Στην ουσία πρόκειται για μια ανηλεή κριτική του τσαρικού καθεστώτος και της κρατικής γραφειοκρατίας, κυρίαρχο στοιχείο της οποίας παραμένει η σάτιρα και το ανηλεές χιούμορ, γι’ αυτό και η «Μύτη» υπήρξε το πιο λογοκριμένο έργο του Γκόγκολ από την τσαρική λογοκρισία.

Η «Μύτη» του Γκόγκολ δεν είναι μια οποιαδήποτε μύτη, είναι η μύτη που χώνεται παντού, η μύτη που οσμίζεται ρώσικες λιχουδιές σε ωραίες παραδοσιακές κουζίνες, ή η μύτη που μυρίζει από μακριά την κομπίνα και το γλείψιμο στην εξουσία. Είναι η μύτη που έπεσε τυχαία σε κάποιον υπόνομο, ή η μύτη που της ανέθεσαν να ψάχνει τα σκάνδαλα. Είναι όλα αυτά, πολλά περισσότερα ή και τίποτα από αυτά. Είναι απλά μια μεγάλη μύτη, μόνη και ικανή, που επιβιώνει περίφημα μέχρι να ξαναμπεί στο σώμα της και να πάρει την ταπεινή της θέση, που όμως είναι και αυτή χρήσιμη.

Η σκηνική σύνθεση της Ομάδας Αίθουσα 10, η σκηνοθεσία της Λίλης Τέγου, η
δραματουργία της Μαρκέλλας Χριστογιαννάκη και η χιουμοριστική αλληλεπίδραση των χαρακτήρων (ερμηνεία: Πάνος Αναγνωστόπουλος, Μυρσίνη Γιαννακοπούλου, Πέγκυ Δαμούλη, Μάτα Κουμουνδούρου, Ερρίκος Παλαιολόγος, Λίλη Τέγου, Μαρκέλλα Χριστογιαννάκη) φωτίζουν με ευφυία τα κοινωνικά και πολιτικά παράδοξα που σημάδευαν τη ρωσική κοινωνία του πολυτάραχου 19ου αιώνα και που με έναν εκπληκτικό τρόπο αντανακλώνται και στη σημερινή πραγματικότητα. Μέσα από κωμικές παρερμηνείες, γκροτέσκες φιγούρες και παρανοήσεις, η παράσταση – αν και μικρής διάρκειας – διατηρεί την ουσία της σάτιρας του Γκόγκολ: την ανατροπή της καθεστηκυίας τάξης και την αποκάλυψη της ανθρώπινης ματαιοδοξίας και υποκρισίας.

∗∗∗

Ομάδα 14η

Κυριακή 8 Ιουνίου στις 20:15 & Δευτέρα 9 Ιουνίου στις 22:00

«Πριν την επανάσταση»

Η ταυτότητα της παράστασης:

Θεατρική ομάδα: Αίθουσα 10
Kείμενο: Νικολάι Γκόγκολ
Μετάφραση: Γεωργία Γοργολίτσα
Σκηνοθεσία: Λίλη Τέγου
Δραματουργία: Μαρκέλλα Χριστογιαννάκη
Σκηνογραφία/Ενδυματολογία: Η Ομάδα Αίθουσα 10
Φωτισμοί: Λίλη Τέγου, Θοδωρής Τσαβάλας
Μουσική σύνθεση και Επιμέλεια: Λίλη Τέγου
Κίνηση: Λίλη Τέγου, Νικολέττα Τρεμούλη
Βοηθός σκηνοθέτη: Μαρκέλλα Χριστογιαννάκη, Τσιάπλας Θάνος
Σχεδιασμός αφίσας: Μιχάλης Ραπτάκης, Ελένη Ραπτάκη
Φωτογραφίες: Μιχάλης Ραπτάκης, Μάτα Κουμουνδούρου
Τrailer: Μιχάλης Ραπτάκης, Ιωάννα Βαργιανίτη

Ερμηνεύουν: Πάνος Αναγνωστόπουλος, Μυρσίνη Γιαννακοπούλου, Πέγκυ Δαμούλη, Μάτα Κουμουνδούρου, Ερρίκος Παλαιολόγος, Λίλη Τέγου, Μαρκέλλα Χριστογιαννάκη

Διάρκεια: 20 λεπτά

Θέατρο «Επί Κολωνώ»