Γράφει η Ειρήνη Αϊβαλιώτου
Ο Βίνσεντ βαν Γκογκ είπε κάποτε: «Ο ανεμόμυλος έφυγε, αλλά ο άνεμος εξακολουθεί να φυσάει». Και σε αυτή την εικόνα, υπάρχει μια μελαγχολία που αντηχεί αληθινή. Γιατί τα πράγματα αλλάζουν, εξαφανίζονται, σπάνε. Τόποι, άνθρωποι, στάδια της ζωής… όλα φαίνεται να ξεθωριάζουν με τον χρόνο. Αλλά κάτι παραμένει.
Κάτι αόρατο που συνεχίζει να κινείται παρόλο που δεν το βλέπουμε πια με τον ίδιο τρόπο: αναμνήσεις, βιώματα, ό,τι άφησε το σημάδι του. Ο ανεμόμυλος μπορεί να πέσει, αλλά ο άνεμος – το ουσιώδες στοιχείο – συνεχίζει. Ίσως γι’ αυτό η απώλεια δεν είναι πάντα το τέλος. Μερικές φορές είναι απλώς μια μεταμόρφωση. Γιατί αυτό που πραγματικά έχει σημασία δεν μένει πάντα… αλλά ούτε εξαφανίζεται εντελώς.
Ο σκηνοθέτης Περικλής Μουστάκης, που μετράει ιδιαίτερες και επιτυχημένες δουλειές στο θέατρο και τον οποίο ακολουθεί ένα αμετακίνητο κοινό, κοινό με διερευνητική στάση και κριτική σκέψη, κοινό που αναζητά εμπειρίες και γνώσεις, έκανε και φέτος την έκπληξη παρουσιάζοντάς μας στο θέατρο «Φούρνος» την παράσταση «Ουρανός απ’ άλλους τόπους – ρόδα στο μαντίλι», μια παράσταση από εκείνες που μένουν για πάντα, όπως ο άνεμος – το ουσιώδες στοιχείο – συνεχίζει.
Η εκατοντάχρονη Αλέξω
Στην παράσταση αφηγείται η εκατοντάχρονη Αλέξω, που ζει στην Ηγουμενίτσα, κι αναθυμάται τη φτώχια, τη μετανάστευση, τη σκληρότητα της αγροτικής ζωής, τη λιτή τροφή, τις σχέσεις των ανθρώπων πάνω στα ορεινά χωριά, απ’ την Πόβλα (γενέτειρα του συγγραφέα) έως τον Τσαμαντά, στα βουνά της Θεσπρωτίας, τη θέση του κοριτσιού, την παντρειά που έμοιαζε με πούλημα, το καθημερινό άχθος, το βαρύ γέλιο, το αργό ηπειρώτικο μοιρολόι…
Ο μονόλογος της Αλέξως είναι συνειρμικός. Άλματα, χάσματα, μνήμες, διακλαδώσεις της σκέψης που περιλαμβάνουν συγγενείς, χωριανούς, συντοπίτες, συμβάντα, ατμόσφαιρες, δράματα. Εθνικές συγκυρίες (Ελληνοϊταλικός πόλεμος, Εμφύλιος, σχέσεις με την Αλβανία), όπως ενσωματώθηκαν στην προφορική ιστορία και στην ντόπια καθημερινότητα· οι άνθρωποι, όμως, μοιάζουν γερά ριζωμένοι σε μια Ελλάδα, που δεν αλλάζει από χρόνο σε χρόνο, όσο η τεχνολογία δεν την αλλοιώνει. Η ιστορική μνήμη, τα τοπόσημα, οι παραδόσεις και τα έθιμα, η κουλτούρα του φαγητού, η φιλοξενία και η σημασία των οικογενειακών δεσμών είναι στοιχεία που παραμένουν αναλλοίωτα.
Με τη μορφή ενός ερωτικού γράμματος στο θέατρο και τους ανθρώπους του
Η πλέξη της αφήγησης απλώνεται με μια φυγόκεντρο δύναμη, αλλά εντέλει ο άξονας της ζωής της αφηγήτριας, με τα οικογενειακά αλλά και τα εθνικά στιγμιότυπα, ορθώνεται μέσα στα μυριάδες λεπτοδουλεμένα μοτίβα συμπεριφοράς που διαμορφώνονται από τον τρόπο που μεγαλώνουμε, τον πολιτισμό και τις προσωπικές μας εμπειρίες.
Συνδυάζοντας το θεατρικό στοχασμό με την ιστορική περιγραφή, τη λογοτεχνία με την ανθρωπολογική ματιά, η παθιασμένη και παιγνιώδης αυτή αφήγηση που σκηνοθέτησε παράξενα και οικεία ο διανοητής σκηνοθέτης Περικλής Μουστάκης παίρνει τελικά τη μορφή ενός ερωτικού γράμματος στο θέατρο και τους ανθρώπους του.
Η προσωπογραφία μιας γυναίκας που αφηγείται τον βίο της ως πράξη μνήμης και εξομολόγησης. Η αφήγηση ξεδιπλώνεται σε έναν χώρο όπου το παρελθόν γίνεται σκηνικό για τον εσωτερικό της κόσμο.
Αρχετυπική φιγούρα
Η παράσταση Ουρανός απ’ άλλους τόπους – ρόδα στο μαντίλι βασίζεται στο ομώνυμο μυθιστόρημα του Σωτήρη Δημητρίου (Κρατικό Βραβείο Μυθιστορήματος 2022) ένα ζωντανό μνημείο γλώσσας με ρωγμές, επιγραφές και αφανή βάθρα.
Η κεντρική αφηγήτρια, η Αλέξω, που την υποδύεται η Δώρα Στυλιανέση, αρχετυπική φιγούρα με μακριά λευκά μαλλιά, μάνα γη, θεά, μνήμη, εμφορείται από την ακατανίκητη ανάγκη να μοιραστεί. Ο λόγος ανεβαίνει από μέσα της όπως ένα ορμητικό ρεύμα που πρέπει οπωσδήποτε να βρει διέξοδο.
Θέλει να ποτίσει, να συμπαρασύρει, να πνίξει. Οι λέξεις γίνονται σώμα, γίνονται κίνηση, γίνονται πληγή. Το σώμα της γεννά εύφορο χώμα και δημιουργία. Η απώλεια συναντά την πίστη, η ενοχή τον λυτρωμό και η ζωή την αναπόδραστη σκιά του θανάτου. Μια τελετουργία ζωής, που γίνεται ομολογία ενοχής, νοσταλγίας και αναγεννητικής καταστροφής, υπό το φως ενός χορεύοντος ήλιου.
Οι λέξεις της Αλέξως βγαλμένες από τα έγκατα της Ηπείρου, θραυσματικές και μαλακές, βελούδινες και τραχιές, αστείες ή παράτολμες, αισχρές, γενναιόδωρες, αλλόκοτες, μεγαλοπρεπείς, υφαίνουν μια ταπισερί με κρυφά στημόνια: το άγνωστο σχέδιο του Θεού.
Οι ηθοποιοί
Η φωνή της Αλέξως / Δώρας Στυλιανέση μάς μιλά σαν μουσική, σαν θρήνος, σαν νανούρισμα και, σαν παρηγοριά. Μάς μιλά με σκληρή τρυφερότητα γι’ ανθρώπους που ξέρουν να πενθήσουν και ξέρουν να γλεντήσουν.
Εξαιρετική η πρωταγωνίστρια Δώρα Στυλιανέση σε έναν ακόμη σπουδαίο ρόλο ανάμεσα σε όσους έχει αναδείξει στη σταδιοδρομία της.
Δύο ακόμα νέοι και ταλαντούχοι ηθοποιοί, οι Ελένη Καστανιώτη και Γιώργος Σώλος, προσθέτουν χρώμα και συμβολισμούς στην παράσταση.
Ο λόγος του Σωτήρη Δημητρίου απαγγέλλεται στα αγγλικά, τα γερμανικά και τα ιαπωνέζικα σαν ένα δείγμα προσαρμοστικότητας της ελληνικής φυλής, ανταγωνιστικότητας και “ανοίγματος” στον κόσμο.
Η παράσταση ενός ελεύθερου δημιουργού
Αυτή είναι η παράσταση ενός ελεύθερου δημιουργού που αντλεί έμπνευση από τους κλασικούς και τους σύγχρονους καλλιτέχνες για να δημιουργήσει αψηφώντας τις τάσεις και τους κριτικούς.
Ανάμεσα στα επάλληλα στιγμιότυπα μιας ευκίνητης μουσικής παρτιτούρας που επιμελείται η Φραγκίσκη Μουστάκη και ενός καμβά με μαεστρικά σχεδιασμένες συμπλεγματικές αλληλουχίες στον υπέροχα διαμορφωμένο σκηνικό χώρο και τα θαυμαστά κοστούμια της Νίκης Ψυχογιού σε ανεξάντλητες συνέχειες, ο Περικλής Μουστάκης συνθέτει το απεικονιστικό άθροισμα του κόσμου του με τον τρόπο ενός αυτοσχεδιαστικού θεάτρου. Σκηνή τη σκηνή, πράξη την πράξη.
Θα τολμήσω να πω πως το «Ουρανός απ’ άλλους τόπους-ρόδα στο μαντίλι» δεν είναι παράσταση αλλά εργαστήριο της ανθρώπινης ψυχής.
Ο Περικλής Μουστάκης δεν αφηγείται απλώς ιστορίες αλλά διερευνά με υπομονή καταστάσεις της ύπαρξης. Μαζί με τη Δώρα Στυλιανέση κουβαλούν μέσα τους αυτή την οδυνηρή δυαδικότητα μεταξύ επιθυμίας και ενοχής, μεταξύ ελευθερίας και αίσθησης του ανήκειν, μεταξύ της ελαφρότητας της ύπαρξης και του αβάσταχτου βάρους της.
Μια μεταμόρφωση, ένα πέρασμα από τη μια γλώσσα στην άλλη, από τη μια μνήμη στην άλλη, από μια ταυτότητα σε κάτι πιο άπιαστο και πιο σκόπιμα επιλεγμένο, όπου σταδιακά αρχίζει να γράφει σε αγγλικά, γερμανικά, ιαπωνέζικα, σαν να αποδέχεται τελικά ότι ένας συγγραφέας δεν ανήκει σε ένα έθνος αλλά στη δική του αμφιβολία.
O συγγραφέας
Ο Σωτήρης Δημητρίου γεννήθηκε στην Πόβλα Θεσπρωτίας το 1955 και μεγάλωσε στην Ηγουμενίτσα. Ζει και εργάζεται στην Αθήνα. Το έργο του έχει τιμηθεί με το βραβείο διηγήματος της εφημερίδας Τα Νέα (1987), δύο φορές με το βραβείο διηγήματος του περιοδικού “Διαβάζω” (η τελευταία το 2002 για το βιβλίο του “Η βραδυπορία του καλού”), μία φορά με το βραβείο του Ιδρύματος Ουράνη της Ακαδημίας Αθηνών (2013), ενώ το μυθιστόρημά του “Ν’ ακούω καλά τ’ όνομά σου” ήταν υποψήφιο για το Ευρωπαϊκό Αριστείο Λογοτεχνίας και η γαλλική έκδοση του βιβλίου [Heureux soit ton nom] τιμήθηκε με το Βραβείο Μετάφρασης του Γαλλικού Εθνικού Ινστιτούτου Ανατολικών Γλωσσών και Πολιτισμών (Inalco) 2024.
Το βιβλίο του “Ουρανός απ’ άλλους τόπους” (2021) τιμήθηκε με το Κρατικό Βραβείο Μυθιστορήματος 2022. Ακολούθησαν η συλλογή διηγημάτων “Μια Μαρίνα Τζάφου” (2023) και το αφήγημα “Αντιπαθητικές λέξεις” (2024). Κείμενά του έχουν μεταφερθεί πολλές φορές στο θέατρο, στον κινηματογράφο, σε ταινίες μικρού και μεγάλου μήκους.
• Η παράσταση παίχτηκε και το καλοκαίρι του 2025 στο πλαίσιο του προγράμματος “Όλη η Ελλάδα ένας πολιτισμός” στο Αρχαιολογικό Μουσείο Άρτας.
***
«Ουρανός απ’ άλλους τόπους – ρόδα στο μαντίλι», του Σωτήρη Δημητρίου από τον Περικλή Μουστάκη
