«Ο όρκος της Ευρώπης» του Wajdi Mouawad. Στη μνήμη μιας ανοιχτής πληγής, στο άχθος της σιωπής

Γράφει η Ειρήνη Αϊβαλιώτου

Ορκίσου! Σπάσε τον κύκλο του μίσους!

Η παράσταση «Ο όρκος της Ευρώπης» αρχίζει στο Αρχαίο Θέατρο της Επιδαύρου με αλυχτίσματα σκύλων. Φόβος, παράπονο, αγωνία, φυγή, κατάρα. Σύνορα, αποτροπή, παρανομία.

Σε δεύτερο επίπεδο με αλληγορικό τρόπο, προβάλλει την εικόνα των περιθωριοποιημένων και εγκαταλειμμένων ανθρώπων της εποχής μας, συγκρίνοντας τη ζωή τους με αυτή των αδέσποτων σκύλων.

Εκκινώντας από το μύθο της αρπαγής της Ευρώπης από τον πατέρα των θεών, Δία, ο Λιβανοκαναδός σκηνοθέτης και συγγραφέας Wajdi Mouawad έπλεξε μια σύγχρονη αλληγορία.

Το έργο πραγματεύεται την ιστορία ενός κοριτσιού που σε ηλικία οκτώ ετών γίνεται μάρτυρας στη σφαγή μιας κοινότητας χωρίς να μπορεί να αντιδράσει. Το έγκλημα διαπράττεται από τους δικούς της και άθελά της παίρνει μέρος σ’ αυτό. Η επίδραση αυτής της εμπειρίας περνά στις επόμενες γενιές. 

«Η Ευρώπη έπαιζε σε μια παραλία όταν την πήρε ο ταύρος. Η πριγκίπισσα εξαφανίζεται και πηγαίνει στην Κρήτη, όπου γεννά τον Μίνωα. Και ο πατέρας Μίνωας γεννά με την Πασιφάη τον Μινώταυρο. Η Ευρώπη γίνεται η αρχή μιας γενεαλογίας που, από μύθο σε μύθο, καλύπτεται από τέρατα, κατάρες, απαγχονισμούς. Η Αριάδνη, η Φαίδρα, η Ιοκάστη, η Αντιγόνη, όλες συνδέονται με το ίδιο νήμα, αυτό του λαβύρινθου, της μοίρας, της τραγωδίας (…) Ο Κάδμος, ο Φοίνικας αδελφός της Ευρώπης, μετά την απαγωγή της τελευταίας, ήρθε στους Έλληνες για να την πάρει πίσω. Όλα τελείωσαν με το γάμο του Κάδμου και της Αρμονίας και με το δώρο του Κάδμου προς τους Έλληνες: την πολυπόθητη φοινικική εφεύρεση, την αλφαβητική γραφή. «Θα σπείρουμε αυτά τα μυστηριώδη γράμματα μαζί για να εγγράψουμε τη μνήμη μας στη στήλη του χρόνου», είπε ο Κάδμος. «Από αυτούς τους γάμους, προκύπτει ο ακλόνητος δεσμός στην Ευρώπη, και ευρύτερα στη Δύση, μεταξύ Ιστορίας και Εξορίας».

Στην πορεία μάς παρουσιάζονται θέματα όπως ο διχασμός, η οικογενειακή ιστορία, ο ξεριζωμός, η δυναμική των οικογενειακών δεσμών στις μυλόπετρες του χρόνου και η αναζήτηση της κάθαρσης, αντλώντας από τη μορφή και τα μοτίβα της αρχαίας τραγωδίας με στόχο να φωτίσει με σύγχρονη ματιά τις πιο βαθιές φοβίες του ανθρώπου.

-Ξέρω ότι είσαι εκεί. Μπορείς να κρυφτείς όσο θες, αλλά ήρθε η ώρα να εμφανιστείς, κοριτσάκι. Μ’ ακούς; Κι εγώ φοβάμαι. Αλλά δεν έχουμε πια άλλη επιλογή.

Εβδομήντα πέντε χρόνια μετά το έγκλημα μια έρευνα ξανανοίγει το τραύμα του παρελθόντος. Για να βρεθούν οι μάρτυρες. Για να πέσει φως σε ό,τι τότε αποσιωπήθηκε. Αυτή ξέρει. Τώρα είναι η ώρα της. Τώρα πρέπει να μιλήσει. Αλλά πώς να μιλήσεις για ό,τι έχεις θάψει βαθιά μέσα σου; Πώς να αντικρίσεις ό,τι δεν μπόρεσες ποτέ να κατονομάσεις;

Χτίζεται στην παράσταση μια γέφυρα ανάμεσα στον συγγραφέα από τη μια πλευρά και τις γυναίκες απ’ την άλλη, που λειτουργεί ως κρίκος στην αλυσίδα των γεγονότων οι οποίες συνέβησαν στο παρελθόν ή συμβαίνουν στο παρόν, αλλά που πρέπει να γνωρίζουν για να διασφαλιστεί η συνέχεια, η ταυτότητα, οι ρίζες, η αίσθηση του «ανήκειν». Ακολούθως, αναφέρονται στην παράμετρο του χρόνου και των καταστάσεων που ο άνθρωπος ζει μέσα στην πορεία του.

Ένα γδαρμένο παιδικό γόνατο, μια γόβα Christian Louboutin των 1.800 ευρώ σφηνωμένη σε μια μεταλλική σχάρα ενός ελβετικού δρόμου, ελληνική φιλία, φως, τέρατα, αρχαίες κατάρες και απαγχονισμοί συνθέτουν τον προβληματισμό του Μουαουάντ για την αρχαία τραγωδία. Και η δική του τραγωδία δένει απόλυτα με το τοπίο της Επιδαύρου. «Η ιστορία της Ευρώπης είναι και μια ιστορία συλλογικών τραυμάτων» μάς λέει.

Αρκεί μία μόνο στιγμή για να βρεθούμε εγκλωβισμένοι σε παλιά συναισθήματα και αρνητικές πεποιθήσεις και αυτό επηρεάζει δραστικά τις σκέψεις, τα συναισθήματα και τις πράξεις μας.

Ο «Όρκος της Ευρώπης» καταδύεται στη μνήμη ενός εγκλήματος, στο άχθος της σιωπής, στον τρόπο με τον οποίο το τραύμα διασχίζει τις γενιές.

Με αυτό το έργο του ο Ουαζντί Μουαουάντ συνεχίζει να διερευνά δραματουργικά την κληρονομιά της βίας και τη δύναμη του θεάτρου ως τόπου ίασης.

Ο μύθος της Ευρώπης διαδραματίζεται στη Μεσόγειο που είναι η κοιτίδα του Δυτικού πολιτισμού και ενώνει πολιτισμικά όλους τους λαούς με κοινές μυθολογικές ρίζες.

Το μυθικό ταξίδι της Ευρώπης επάνω στη ράχη του ιερού ταύρου συμβολίζει τον περίπλου της ιστορικής θάλασσας στην οποίαν έζησαν Αιγύπτιοι, Φοίνικες, Ρωμαίοι, Καρχηδόνιοι, Γαλάτες, Άραβες, Ιουδαίοι και Οθωμανοί.

Αυτή τη θάλασσα διέσχισε η μυθολογική «Ευρώπη» πηγαίνοντας από τη Φοινίκη στην Κρήτη, για να γεννήσει εκεί στο «Δικταίον Άντρον» τον ιδρυτή του Μινωικού Πολιτισμού, Μίνωα και τα αδέλφια του, Ροδάμανθη και  Σαρπηδόνα.

Οι αρχαίοι Έλληνες χρησιμοποιούσαν τη λέξη Ευρώπη ως ονομασία για την επικράτεια δυτικά του Αιγαίου προκειμένου να τη διακρίνουν από τις παλαιότερες κτήσεις τους στη Μικρά Ασία.

Έτσι θεμελιώθηκε ένας νέος πολιτισμός εμπνευσμένος από την ελληνική παιδεία και τη δημοκρατική διακυβέρνηση που θα έφερε το όνομά της.

Ο μύθος της «Ευρώπης» έγινε θρύλος και ενέπνευσε πολλούς δημιουργούς από την αρχαιότητα.

Όλοι συνεπαρμένοι από τη μαγική ιστορία του ερωτευμένου θεού που δεν διστάζει να αποπλανήσει την πανέμορφη «Ευρώπη» μεταμορφωμένος σε λευκό ταύρο.

Επειδή οι διαχρονικοί συμβολισμοί συνήθως δικαιώνονται, αξίζει να αναλογισθούμε μήπως αυτό το ερωτικό σύμπλεγμα ενός θνητού με την ίδια την υπέρτατη δύναμη, τον Δία, σημαίνει ιδεολογικά ότι η Ένωση των χωρών της Ευρώπης φέρει αποστολή και όραμα να περιφρουρήσει τη Δημοκρατία και να εδραιώσει τις αιώνιες αξίες που παρέλαβε από την αρχαιοελληνική πολιτισμική κληρονομιά – προσαρμόζοντάς τις στην καινούργια εποχή της Τεχνητής Νοημοσύνης;

Η «Ευρώπη» στηρίζεται αγέρωχη στη δύναμη του πανίσχυρου «Ταύρου -Δία» που συμβολίζει το σύμπαν και τη θεϊκή νομοτέλεια.

Η παράσταση που είδαμε μας ταξίδεψε, μάς έκανε να νιώσουμε φόβο, αποστροφή, οργή. Μείναμε σιωπηλοί, θλιμμένοι, με σεμνούς τρόπους, / θα διασκεδάζαμε όλοι στην κηδεία. (Κώστας Καρυωτάκης, Πρέβεζα).

Μας έκανε να γελάσουμε, και μας προκάλεσε δυνατές σκέψεις και ενοχές. Μια παράσταση που ενώνει τον αρχαίο μύθο με την κληρονομιά της βίας που κουβαλάμε όλοι οι άνθρωποι μέσα μας έως και σήμερα. Μια παράσταση με πολιτικό μήνυμα.

Στηλιτεύει δίχως να διδάσκει. Καταγγέλλει τη σιωπή και την ουδετερότητα που βλέπει ανενόχλητη να διαπράττεται μπροστά στα μάτια μας η βία και η ύβρις. Τη σιωπή που μας κάνει όλους ένοχους.

Μια παράσταση που μιλά για τον αόρατο Άλλο, τις μη ειπωθείσες ιστορίες από τις παρελθούσες καταστάσεις και πώς αυτές επηρεάζουν το συλλογικό ασυνείδητο και με ποιον τρόπο οι σύγχρονες κοινωνικές δυνάμεις ελέγχουν την καθημερινή μας ζωή, με τον λαό να μην έχει αντιληφθεί επακριβώς το παρελθόν του ή τις κρυφές δυνάμεις που υπάρχουν γύρω του.

Αλλά είδαμε και μια παράσταση που πιστεύει στην αγάπη, στη δύναμη που έχει ο άνθρωπος να βρει τον τρόπο να επανορθώσει. Να βαδίσει βήμα το βήμα προς την κάθαρση. Είδαμε μια παράσταση που δεν σου επιτρέπει να εστιάσεις στις αδυναμίες που μπορεί να είχε, επειδή η προσέγγισή της ήταν αυθεντική.

Είδαμε μια παράσταση που ταπεινά και επί της ουσίας μετέδωσε τα μηνύματα που ήθελε να μοιραστεί με το κοινό.

Στόχος του, μεταξύ άλλων, ήταν να αναδείξει το ζήτημα της βίας, υπογραμμίζοντας την τερατώδη φύση των ανθρώπων, που τους οδηγεί στον αλληλοσπαραγμό. Η αρπαγή της νεαρής Ευρώπης σηματοδοτεί, σύμφωνα με τον σκηνοθέτη, την έναρξη των φρικαλεοτήτων ανάμεσα στους ανθρώπους, εκκινώντας από το αρχετυπικό μοτίβο της γυναικείας αντικειμενοποίησης υπό το βάρος της πατριαρχικής εξουσίας.

Ενδεικτική ήταν στην παράσταση η παρουσία της Άσσια, η οποία απεκδυόμενη της ξανθής της περούκας, αποποιείται το ρόλο του αντικειμένου του ανδρικού πόθου. Έτσι, ο σκηνοθέτης φώτισε τη διαχρονική αναπαραγωγή της έμφυλης βίας, η οποία, κατ’ επέκταση, αντικατοπτρίζει τη βία που εκφράζεται μέσω πάσης φύσεως εχθροπραξιών.

Η Γηραιά Ευρώπη εμφανίζεται και κατευθύνεται προς τη σκηνή, η οποία είναι καλυμμένη με αδιαφανές πλαστικό. Η Νέα Ευρώπη έρχεται με ορμή τραβώντας το κάλυμμα και αποκαλύπτοντας μια σχολική τάξη της οποίας διαλύει τα καθίσματα.

Για την εξτρεμιστική δεξιά και τους αντι-ισλαμιστές, η Νέα Ευρώπη είναι ο επερχόμενος εφιάλτης: μια θερμοκοιτίδα έντασης και τρομοκρατίας στην πρωτεύουσα της Ευρώπης, τμήμα ενός κύματος «ισλαμοποίησης», που υποτίθεται ότι σαρώνει την Ευρώπη από τις μεγάλες πόλεις της Βόρειας Θάλασσας, το Αμστερνταμ και το Ρότερνταμ μέχρι τη Μασσαλία και την Αθήνα.

Κάθε δράση ωστόσο προκαλεί αντίδραση, κάθε αδικία εκδίκηση και οι κίνδυνοι είναι υπαρκτοί και μεγάλοι.

Προχωρώντας προς τη Μέση Ανατολή, θα αντιληφθούμε πως η Συρία «βλέπει» τη χειρότερη περίοδο βίας από την πτώση του Άσαντ. Υπάρχουν συνεχείς καταγγελίες ότι τζιχαντιστές εκτελούν αμάχους. Τι θα κάνουμε γι’ αυτούς τους ανθρώπους;

Οικογένειες σε θανάσιμο κίνδυνο, υπό διωγμόν οι θρησκευτικές μειονότητες. Δημοσιογραφικές πηγές από την περιοχή κάνουν λόγο για χιλιάδες νεκρούς, απαχθέντες και μία κατάσταση που θυμίζει έντονα τις πρακτικές του Ισλαμικού Κράτους. Τι θα κάνουμε γι’ αυτούς τους ανθρώπους;

Το να καταγγέλλουμε και να καταδικάζουμε είναι το μόνο εύκολο. Μπορεί να μας ανακουφίζει ψυχολογικά, όμως δεν προάγει την πολιτική συζήτηση. Αυτό που προέχει είναι να θέτουμε τα «γιατί» και να προσπαθούμε να απαντάμε σε αυτά.

Ο όρκος της Ευρώπης είναι ένα έργο τόσο ανελέητο που αντικατοπτρίζει την αναλγησία της ευρωπαϊκής μας ταυτότητας και τόσο παράφρον ώστε να συνομιλεί με την παραφροσύνη της εποχής μας.

Η βία που ασκείται στην οικογένεια, την πόλη και τους ανθρώπους της τη μεταμορφώνει, από οικεία γίνεται αγνώριστη. Θα ανακτήσει τη δύναμή της αργά και αόρατα, σαν μια διαβρωτική πολιτική δύναμη, σαν μια δύναμη εκδίκησης που θα διακόψει τη γιορτή των Νικητών. Με μια ανατρεπτική γυναικεία αφήγηση που αρνείται να ξεχάσει τους νεκρούς και το δίκαιο μέχρι την τελική της νίκη.

Η Επίδαυρος είναι τεράστια, χωρίς απευθείας παρασκήνιο, ώστε χρειάζεται όλοι οι ηθοποιοί να παραμένουν εξαρχής πάνω στη σκηνή.

Το λιτό και πολυσήμαντο σκηνικό του Emmanuel Clolus συνοδεύουν οι άψογοι εξπρεσιονιστικοί φωτισμοί του Laurent Schneegans.

Μαγεύει η στοχαστική και γεμάτη παλμό μουσική σύνθεση του εξαιρετικού Αλέξανδρου Δράκου Κτιστάκη και το ηχητικό τοπίο της Annabelle Maillard.

Εναλλαγές φωτός και σκιάς, εστίαση σε συγκεκριμένα σημεία της σκηνής, κόκκινο φως στις εορταστικές σκηνές συνεύρεσης και λευκό στην παρουσία της Ευρώπης, μουσικές τομές άψογα συνδυασμένες με την κίνηση των ηθοποιών, δημοφιλή ποπ γαλλικά τραγούδια (“Caramelles, bonbons et chocolats”) που κάνουν ειρωνική αντίστιξη προς τη σκοτεινιά του Άδη που κυριαρχεί στην εξιστόρηση.

***

Ο συγγραφέας του «Όρκου της Ευρώπης», που παρουσιάστηκε στο Αρχαίο Θέατρο Επιδαύρου την Παρασκευή 1 και το Σάββατο 2 Αυγούστου 2025, είναι ο γνώριμος στο ελληνικό κοινό Wajdi Mouawad.

«Ποτέ δεν ξέρουμε ποιον σώζουμε γράφοντας, όπως δεν ξέρουμε ποιος μας έσωσε επειδή έγραψε (…) αρκεί να σκεφτεί κανείς ότι μετά το Άουσβιτς, μετά τη Ρουάντα, την εποχή της Γάζας, στον θάνατο κάθε παιδιού, όπως στην καρδιά κάθε ομήρου που κρατείται ακόμα σήμερα, το να γράψεις ένα ποίημα όχι μόνο δεν είναι βάρβαρο, αλλά πλέον ό,τι δεν είναι ποίημα συνιστά προδοσία (…)», λέει.

Ο Ουαζντί Μουαουάντ (Wajdi Mouawad) γεννήθηκε το 1968 στο Λίβανο, αλλά έφυγε από τη χώρα λόγω του εμφυλίου πολέμου. Μεγάλωσε στο Λίβανο, το Παρίσι και το Μόντρεαλ, όπου σπούδασε υποκριτική στη Εθνική Σχολή Θεάτρου του Καναδά.

Ο πρώτος γύρος του λιβανέζικου εμφυλίου θα κοστίσει περί τις 40.000 νεκρούς, ενώ ένα σημαντικό μέρος του πληθυσμού θα μετατραπεί σε εκτοπισμένους ή πρόσφυγες. Μεγάλη θα είναι και η καταστροφή περιουσιών και υποδομών. Ο γύρος αυτός θα τελειώσει με τη συριακή πολιτική και στρατιωτική παρέμβαση τον Οκτώβριο του 1976 αποκαθιστώντας μια προσωρινή και εύθραυστη ισορροπία μεταξύ των αντιπάλων.

Ο εμφύλιος θα συνεχιστεί με κομβικές και τραγικές στιγμές την ισραηλινή εισβολή του 1982, τις σφαγές στα παλαιστινιακά στρατόπεδα Σάμπρα και Σατίλα και τελικά την αποχώρηση των Παλαιστινίων από τον Λίβανο.

Η συμφωνία του Τάεφ του 1989 θα τερματίσει τον λιβανέζικο εμφύλιο, αλλάζοντας τη διανομή εξουσίας προς όφελος των σουνιτών και των σιιτών μουσουλμάνων. Δεν απάντησε όμως στα σοβαρά προβλήματα που δημιουργεί η ίδια η φύση της διανομής εξουσίας με βάση τις θρησκευτικές κοινότητες και αυτό γίνεται επώδυνα σαφές στη σημερινή πολιτική και οικονομική κρίση του Λιβάνου.

Σε έναν κόσμο που γίνεται όλο και πιο αποκαρδιωτικός, χρειαζόμαστε το θέατρο ως μέσο γοητείας. Η σκηνή είναι ο τόπος όπου δημιουργούνται εντελώς νέες δυνατότητες και ολόκληροι νέοι κόσμοι.

Γιατί χρειάζεται να μάθουμε να μπαίνουμε στο παπούτσι του άλλου. Γιατί χρειάζεται να μάθουμε να φοράμε τη γόβα του πόνου.

***