Cat Is Art

Οι Νεοζηλανδοί στην Ελλάδα

Αποστολή σε φίλο Εκτύπωση

 

Επιμέλεια: catisart.gr

 

Στίχοι: Κώστας Βίρβος

Μουσική: Χρήστος Λεοντής

 

1964

 

Τραγουδάει η Μαρινέλλα

 

Προλογίζει ο Δημήτρης Μυράτ

 

***

 

Λεβέντη από τη Νέα Ζηλανδία
Στο σπίτι μας που ήρθες να κρυφτείς
Θα βρεις στοργή αγάπη και φιλία
Και σπίτι σου πως είσαι να θαρρείς

*

Βάλε τα ρούχα του παιδιού μου
Που σκοτώθηκε
Και μη φοβάσαι, εδώ κανένας
Δεν προδόθηκε

 

***

 

 

Ο ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΜΥΡΑΤ ΚΑΙ Η ΜΑΡΙΝΕΛΛΑ ΣΤΟΝ “ΝΕΟΖΗΛΑΝΔΟ”

 

***

ΝΕΟΖΗΛΑΝΔΟΙ ΣΤΗΝ ΑΜΥΝΑ ΚΑΙ ΣΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΤΑΡΤΙΚΟ, 1941-1945

 

Εδώ για πρώτη φορά στην ελληνική βιβλιογραφία ο Χαράλαμπος – Δημήτρης Γουνελάς εξετάζει τον σημαντικό ρόλο των Νεοζηλανδών στη βρετανική περιπλοκή κατά τον 2ο Παγκόσμιο Πόλεμο στην Ελλάδα.
Συμμετείχαν όχι μόνο στην άμυνα των Συμμάχων, αλλά και ως μέλη της SOE που πρωταγωνίστησαν στις ανατινάξεις στον Γοργοπόταμο και στον Ασωπό και σταδιακά εξελίχτηκαν σε κύριους παίκτες στην ιδεολογική αναταραχή κατά τον απελευθερωτικό αγώνα. Νεοζηλανδοί αξιωματικοί της SOE, χωρίς ταξικές προκαταλήψεις, ως γόνοι μεταναστών και προερχόμενοι από ένα αγροτικό περιβάλλον, συνεργάστηκαν με μεγαλύτερη ευκολία με τον αντάρτη και με τον Έλληνα χωρικό, αντίθετα από τον κοινωνικά προνομιούχο νεαρό Βρετανό αξιωματικό της SOE.
Τα μέλη της SOE στην Ελλάδα που έφτασαν να είναι πάνω από τετρακόσια, σχολιάζει εδώ ο μελετητής, επιπλέον της συμμετοχής τους στις δολιοφθορές, διαχειρίστηκαν προς ενίσχυση του ελληνικού αντάρτικου περίπου δυόμισι εκατομμύρια χρυσές λίρες. Τρεις Νεοζηλανδοί, οι οποίοι σύντομα προβιβάστηκαν κατ’ εξαίρεση στο βαθμό του αντισυνταγματάρχη, κι ας ήταν σε ηλικία περίπου τριάντα ετών, κατείχαν ηγετικές θέσεις ως σύνδεσμοι-αξιωματικοί στον ΕΛΑΣ και τον ΕΔΕΣ και είχαν την ευθύνη για την οργάνωση δολιοφθορών και για τη διανομή των χρημάτων προς αγορά προμηθειών και αμοιβή του αντάρτη.

Μια ενδιαφέρουσα και πρωτότυπη βιβλιογραφία για τα ελληνικά δεδομένα μας παρουσιάζει στη μελέτη του αυτή ο συγγραφέας.

Μας παρουσιάζει τον ρόλο που έπαιξαν οι Νεοζηλανδοί στρατιώτες τόσο κατά την άμυνα του στρατού στην εισβολή των Ιταλών και των Γερμανών στη χώρα μας, με επίκεντρο την άμυνα και τον ρόλο τους στην Κρήτη, όσο και στο ελληνικό αντάρτικο που ακολούθησε.

Μάλιστα, ο ρόλος τους στον αντάρτικο ήταν πιο ουσιώδης και πιο καθαρός σε σύγκριση με τον ρόλο που έπαιξαν οι Βρετανοί συνάδελφοί τους για ένα βασικό ρόλο, προερχόμενοι και οι ίδιοι από αγροτικές περιοχές ήξεραν τη νοοτροπία των Ελλήνων πολύ καλύτερα από ότι οι επιφορτισμένοι με ακαδημαϊκά πτυχία Βρετανοί, οι οποίοι προερχόντουσαν από τα ανώτερα κοινωνικά στρώματα και με τον τρόπο αυτό ήταν αντικειμενικότεροι από αυτούς.

Κατά την διάρκεια του αντάρτικου οι Νεοζηλανδοί βοήθησαν σε δολιοφθορές και ήταν αυτοί που διαχειρίστηκαν σε μεγάλο βαθμό τα ποσά που στέλνονταν από το Κάιρο για την ενίσχυση των αντάρτικων ομάδων. Μια μελέτη που μας δίνει άγνωστα στοιχεία για τη δράση ανθρώπων που βοήθησαν ουσιαστικά τη χώρα μας σε δύσκολες στιγμές.

***
Η ελληνική κοινή γνώμη σήμερα στο 21ο αιώνα δεν αναγνωρίζει την ύπαρξη Νεοζηλανδών κατά τον 2ο Παγκόσμιο Πόλεμο στην ηπειρωτική Ελλάδα και στην Κρήτη και μάλιστα αγνοεί ότι Νεοζηλανδοί πολέμησαν στο πλευρό της αντάρτικης αντίστασης. Έχουμε παρατηρήσει ότι τα τελευταία χρόνια ακόμη και στον ετήσιο εορτασμό της Μάχης της Κρήτης στις 21 Μαΐου κάθε χρόνο, τα μέσα ενημέρωσης δεν αναφέρονται στη συμμετοχή των Νεοζηλανδών στη Μάχη αυτή. Το 2011, λόγου χάρη, στις 22 Μαΐου στο πρόγραμμα των Ειδήσεων στις 21.00 στη ΝΕΤ, αναφέρθηκε ο εορτασμός της Μάχης της Κρήτης όπως κάθε χρόνο, εκθειάζοντας τον ηρωισμό του Κρητικού λαού και ότι μαζί με τους Κρητικούς πολέμησαν οι Άγγλοι. Για επίσημη ενημέρωση η ανακοίνωση αυτή έτσι όπως την έθεσε η εκφωνήτρια αποτελεί προσβολή για το στρατό της Νέας Ζηλανδίας που είχε τον πρωτεύοντα ρόλο στη Μάχη της Κρήτης και καταδεικνύει την έλλειψη ιστορικής γνώσης όσον αφορά στην επίσημη ελληνική δημοσιογραφία. Βέβαια, το όνομα Αγγλία ή Άγγλος αποτελεί τη γενικευτική αντίληψη που επικρατεί ότι πρόκειται για το συμμαχικό στρατό. Για έναν Νεοζηλανδό στρατιώτη, όμως, αποτελεί παράλειψη και πολιτικό ατόπημα, όταν δεν επισημαίνεται η δική του συμμετοχή στον πόλεμο. Ο εθνικός εγωισμός δεν είναι αμελητέα απαίτηση και αυτό φάνηκε όταν ο Freyberg, λόγου χάρη, παραπονέθηκε, όπως ομολογεί ο ίδιος ο Churchill, πως το BBC δεν αναφέρθηκε επαρκώς στον ηρωικό ρόλο των Νεοζηλανδών στις μάχες της ηπειρωτικής Ελλάδας (Τσώρτσιλ, χ.χ., τ.2: 414). Γεγονός είναι, πάντως, ότι πολλοί Έλληνες που έζησαν τα γεγονότα της εποχής εκείνης δεν γνωρίζουν αν είχαν να κάνουν με Νεοζηλανδούς, Αυστραλούς ή άλλες εθνότητες, και γενικά τους θεωρούσαν Άγγλους. Ρωτήθηκαν γέροντες στον Άγιο Παντελεήμονα του Πλαταμώνα αν θυμούνται τη μάχη γύρω από το παλαιό χωριό τους και διαπιστώνει κανείς ότι θυμούνται λεπτομέρειες, μόνο που γι’ αυτούς οι αμυνόμενοι ήταν Άγγλοι και εξεπλάγησαν όταν τους είπαμε ότι δεν ήταν Άγγλοι, αλλά Νεοζηλανδοί. Στον Πλαταμώνα τα τμήματα που πολέμησαν για να κρατήσουν την κάθοδο των Γερμανών αποτελούνταν μόνο από Νεοζηλανδούς. O ιστορικός Ιωάννης Μουρέλλος στο δημοσίευμά του, Η Μάχη της Κρήτης στην έκδοση του 1950, περιλαμβάνει φωτογραφία με υπότιτλο Άγγλος στρατιώτης, ενώ απεικονίζει έναν νέον με το τυπικό καπέλο του Νεοζηλανδού στρατιώτη. Σήμερα παρατηρούμε ότι στην ελληνική πεζογραφία με θέμα τον πόλεμο υπάρχουν ελάχιστα λογοτεχνήματα που αναφέρουν την ύπαρξη Νεοζηλανδών. Ένα είναι, παραδείγματος χάριν το μυθιστόρημα του Ηλία Βενέζη, Έξοδος: Το βιβλίο της Κατοχής, 11η Έκδοση, Βιβλιοπωλείον της «Εστίας», 2005 (1η έκδ. 1950) και ένα άλλο είναι το μυθιστόρημα της Μάρως Δούκα, Το δίκιο είναι ζόρικο πολύ, εκδ. Πατάκης, 2010. Αλλά και στα δύο αυτά μυθιστορήματα ο Νεοζηλανδός παρουσιάζεται ως ένα τυχαίο άτομο σε έναν πόλεμο που ανήκει στους Βρετανούς. Και όμως ένας στρατιώτης θα ήθελε να αναγνωρίζεται ως μέλος μιας συγκεκριμένης χώρας που έχει τη δική της πολιτιστική ταυτότητα, ως Νεοζηλανδός, Ινδός, Παλαιστίνιος, Πολωνός κ.ο.κ. Αναγνωρίζουμε ότι η εξέταση της συμμετοχής της Νέας Ζηλανδίας στην Ελλάδα 1941-1945 δεν μπορεί να ιδωθεί μεμονωμένα, γι’ αυτό αντιμετωπίζουμε το θέμα σχολιάζοντας τα γεγονότα στο ευρύτερο ιστορικό πλαίσιο, περιλαμβάνοντας με την ανάλογη έμφαση την ελληνική κοινωνικο-πολιτική κατάσταση και κυρίως τη βρετανική μεσολάβηση σε αυτήν. Από την άλλη, θεωρούμε ότι δεν θα μπορούσε να απορρίψει κανείς ως άκαιρη την εξέταση του ρόλου επιμέρους Νεοζηλανδών αξιωματικών της SOE στο Τρίτο Μέρος της μελέτης και αν ακόμη αυτά τα άτομα δεν είχαν πρωτεύοντα ρόλο στο τραπέζι των αποφάσεων. Σκοπός μας είναι να εστιάσουμε στο κομμάτι της ιστορίας που περιλαμβάνει τον ρόλο Βρετανών και Νεοζηλανδών στην Ελλάδα του 2ου  Παγκόσμιου Πολέμου, για το οποίο κομμάτι πιστεύουμε ότι η έρευνα βρίσκεται εν ενδεία.

Τα μέλη της SOE στην Ελλάδα το 1942 δεν ξεπερνούσαν τους 40, το 1943 έφτασαν τους 200 και προς το τέλος της Κατοχής το 1944 ως Συμμαχική Στρατιωτική Αποστολή πλέον (Allied Military Mission, περιλαμβάνοντας και Αμερικανούς) έφτασαν να είναι περίπου 400 (Woodhouse, 1976α: 156). Ο μεγάλος αριθμός των μελών της SOE έδρασαν ως σύνδεσμοι με τους αντάρτες στα ελληνικά βουνά μεταξύ Νοεμβρίου του 1942 και Οκτωβρίου του 1944 και μόνο ένας μικρός αριθμός από αυτούς έδρασε στις πόλεις σε συνεργασία με την Intelligence Service. Οι Βρετανοί αξιωματικοί (οι περισσότεροι καλλιεργημένοι με κλασικές σπουδές) άνηκαν στην τάξη των προνομιούχων και συμπεριφέρονταν συνήθως με υπεροψία. Οι λίγοι Νεοζηλανδοί που στρατεύτηκαν με τη SOE επέδειξαν διαφορετική συμπεριφορά και αυτό έχει να κάνει με τη σχετικά αταξική δομή της νεοζηλανδικής κοινωνίας. Η κυβέρνηση της Νέας Ζηλανδίας την εποχή του πολέμου διατυμπάνιζε ότι ήταν σοσιαλιστική. Το πρώτο πολιτικό κόμμα στο νεοζηλανδικό κοινοβούλιο, αν και ονομαζόταν Εργατικό, είχε μακρά ιστορία ως αριστερό κίνημα από το 1913.

***

Με την είσοδο της Νέας Ζηλανδίας στον πόλεμο και υπό την πρωθυπουργία του Fraser (μετά το θάνατο του Michael Savage το 1940) το Εργατικό Κόμμα, αντίθετα από ό,τι θα περίμενε κανείς σύμφωνα με το ιστορικό του παρελθόν, παρουσιάζεται να τείνει προς τον συντηρητισμό, αν λάβουμε υπόψη ότι υπέβαλε αυστηρή λογοκρισία, υποχρεωτική στράτευση και φιλοπολεμική πολιτική που έφτασε να ξοδεύει πάνω από το 50% του ΑΕΠ για την άμυνα κατά τα έτη 1942-1944. Φαίνεται, πάντως, πως η συμπάθεια που επιδεικνύουν οι Νεοζηλανδοί προς τους Έλληνες αντάρτες και ιδιαίτερα προς τους χωρικούς δεν είναι τυχαία. Η αριστερή παράδοση μεταξύ των νέων και διανοουμένων, τη δύσκολη οικονομικά δεκαετία του ’30 και ιδιαίτερα στις συνδικαλιστικές οργανώσεις, είχε ευαισθητοποιήσει τον Νεοζηλανδό στο να βλέπει την οποιαδήποτε διεκδίκηση ως πράξη δικαίου. Επίσης φαίνεται ότι η μαχητικότητα και το αίσθημα συντροφικότητας που επιδείκνυαν οι αντάρτες, όπως και προαναφέραμε, συγκινούσε τους Νεοζηλανδούς, για τους οποίους οι ιδιότητες αυτές αποτελούσαν θεμελιώδεις αξίες. Μια άλλη αιτία που νομίζουμε ότι έπαιξε σημαντικό ρόλο στη συμπάθεια των Νεοζηλανδών προς τους Έλληνες αντάρτες, είναι η επιλογή του μέσου Νεοζηλανδού να δίνει προτεραιότητα στην κοινωνική ισότητα και στην ανεπιτήδευτη κοινωνική συμπεριφορά. Πρόκειται για χαρακτηριστικά που δηλώνουν το κατεξοχήν κυρίαρχο αίσθημα των ατόμων που προέρχονται από μετανάστες προγόνους, οι οποίοι πρόγονοι ως επί το πλείστον ανήκαν στην εργατική τάξη. Όταν λέμε συμπάθεια προς τους αντάρτες εννοούμε κατανόηση και θαυμασμό για το πείσμα και την εμμονή των ανθρώπων αυτών. Και όλοι όσοι από τους Νεοζηλανδούς έγραψαν σχετικά με τη συμμετοχή τους στον πόλεμο στην Ελλάδα, πρωτεύον θέμα στα αφηγήματά τους είναι να επαινέσουν την καρτερικότητα της Ελληνίδας και του Έλληνα χωρικού και τη γενναιόδωρη φιλοξενία. Βέβαια όταν η αντιπαλότητα μεταξύ των ομάδων των Ελλήνων ανταρτών κορυφώθηκε, ιδιαίτερα το Φθινόπωρο του 1943 μεταξύ ΕΔΕΣ και ΕΛΑΣ, τότε παρατηρείται, έστω σε μερικούς από τους Νεοζηλανδούς να παίρνουν το μέρος του ΕΔΕΣ και να κατακρίνουν ως βάναυση τη στάση του ΕΛΑΣ. Η βρετανική προπαγάνδα παρουσίαζε τον ΕΛΑΣ ως υπεύθυνο για τον Πρώτο Γύρο του Εμφυλίου που ξέσπασε τον Οκτώβριο του 1943. O πρώτος αρχηγός της συμμαχικής αποστολής της SOE στην Ελλάδα, ταξίαρχος E.C.W. Myers (Eddie), για τους Νεοζηλανδούς αξιωματικούς που δραστηριοποιήθηκαν στα βουνά της Ελλάδας με την ιδιότητα του συνδέσμου υπό τη δική του διοίκηση (Οκτώβριος1942-Αύγουστος 1943), λέει:
Τους Νεοζηλανδούς που είχα το προνόμιο να γνωρίσω στην αποστολή με τη SOE, αν και δεν ήταν άφοβοι, είχαν πράγματι αναπτυγμένους φαρδείς ώμους και μια πλούσια αυτοπεποίθηση. Οι περισσότεροι από αυτούς, είμαι βέβαιος, ότι είχαν το πλεονέκτημα να έχουν μεγαλώσει σε αγροτικά περιβάλλοντα, και όχι σε αστικά. Από παιδική ηλικία είχαν μάθει να βασίζονται στις δικές τους δυνάμεις, να εκπληρώνουν το καθήκον τους και να τα βγάζουν πέρα από μόνοι τους. Ήταν καλοί στρατιώτες και τους βγάζω το καπέλο. (McDonald, 1991: VIII).

Η περιγραφή του θα μπορούσε να ιδωθεί ως πατερναλιστική, αλλά συγκεκριμένα έχει και τον ακριβοδίκαιο τόνο μιας αναμφισβήτητης αναγνώρισης για τις ικανότητές τους. Ενώ οι Νεοζηλανδοί, σε γενικές γραμμές την αντίστοιχη εποχή, θα μπορούσαμε να πού-με ότι εκτιμούσαν και σεβόντουσαν τον Βρετανό ως φινετσάτο κληρονόμο μιας μακράς πολιτισμικής κουλτούρας, αντίθετα οι Βρετανοί θεωρούσαν τον Νεοζηλανδό ως κάπως αδρό εκπρόσωπο του νέου κόσμου. Ίσως ο αναγνώστης μας αναρωτιέται γιατί δεν εξετάζουμε μαζί με τη συμμετοχή των Νεοζηλανδών στον πόλεμο και τη συμμετοχή των Αυστραλών, αφού πολέμησαν μαζί. Βέβαια, για κάποιον που δεν γνωρίζει την ιστορία και την πολιτισμική παράδοση της Νέας Ζηλανδίας και της Αυστραλίας υποθέτει ότι δεν διαφέρουν λόγω γεωγραφικής γειτνίασης, γλώσσας και αποδοχής του Βρετανικού Στέμματος. Και όμως η κάθε μία από αυτές τις δύο χώρες περηφανεύεται για τη διαφορετικότητά της. Αυτός είναι ίσως και ο κύριος λόγος που μας ώθησε να εστιάσουμε στη μία από τις δύο εθνότητες˙ εξάλλου η συμμετοχή των Αυστραλών στον πόλεμο στην Ευρώπη δεν συνεχίστηκε ως το τέλος, γιατί το μεγαλύτερο μέρος του στρατού τους αποσύρθηκε για να αμυνθεί εναντίον της Ιαπωνίας στον Ινδικό και Ειρηνικό Ωκεανό. Η Νέα Ζηλανδία και η κυβέρνησή της στον 2ο Παγκόσμιο Πόλεμο λειτούργησε σαν αναπόσπαστο κομμάτι της Βρετανίας και παρέμεινε μέχρι το τέλος στη Μέση Ανατολή και Ευρώπη. Για τον πόλεμο στα νησιά του Ειρηνικού η Νέα Ζηλανδία απέστειλε μια σχετικά μικρή στρατιωτική δύναμη, την οποία συγκρότησε ανεξάρτητα από το στρατό που αρχικά έστειλε στην Αίγυπτο. Σήμερα, βέβαια, παρατηρείται μια περαιτέρω απομάκρυνση μεταξύ Νέας Ζηλανδίας και Αυστραλίας. Αντίθετα από τους Αυστραλούς, οι Νεοζηλανδοί παρουσιάζονται να είναι σθεναρά δεμένοι στην κουλτούρα των ιθαγενών Μαορί και σχετικά ανεπηρέαστοι από την ακραία καπιταλιστική ανταγωνιστικότητα του αμερικανικού μοντέλου. Σε καμιά περίπτωση η επιλογή μας δεν είναι αξιολογική και δεν υπεισερχόμαστε σε συγκρίσεις. Η ιστορία διαμορφώνεται ως αποτέλεσμα αναρίθμητων αιτιών και καταλήγει στο χαρτί να είναι εν πολλοίς μια αφήγηση που στηρίζεται σε υποκειμενικές επιλογές. Η απόφασή μας να επικεντρώσουμε την προσοχή μας στους Νεοζηλανδούς, αν και η εξέταση αυτή δεν είναι μεμονωμένη, όπως θα φανεί στη συνέχεια, αφού η νεοζηλανδική παρουσία είναι μέρος της βρετανικής στρατιωτικής ανάμειξης στον πόλεμο στην Ελλάδα, εστιάζουμε στους Νεοζηλανδούς από προσωπικό ενδιαφέρον. Ήταν άτομα που έρχονταν στην άλλη άκρη της υδρογείου με κυρίαρχο κίνητρο να υποστηρίξουν ηθικές αξίες, αψηφώντας ότι έχουν λίγες πιθανότητες να γυρίσουν στην πατρίδα τους σώοι, όταν μάλιστα γνωρίζουν πως η συμμετοχή τους στην Καλλίπολη στον 1ο Παγκόσμιο Πόλεμο μέτρησε χιλιάδες νεκρούς.

Χαράλαμπος-Δημήτρης Γουνελάς
Νεοζηλανδοί στην άμυνα και στο ελληνικό αντάρτικο, 1941-1945
Eκδόσεις Επίκεντρο, 2018

***

  • Στην αρχική φωτογραφία Νεοζηλανδοί και Αυστραλοί στρατιώτες στην Εύβοια το 1941, τότε που αγωνίζονταν στο πλευρό των Ελλήνων και κατά των Γερμανών ναζί και των Ιταλών φασιστών.
Εκτύπωση
Παναγιώτης ΜήλαςΟι Νεοζηλανδοί στην Ελλάδα

Related Posts