Tου Παναγιώτη Μήλα
«Ύποπτα “ανθρωπάκια” με πλαστή ταυτότητα κυκλοφορούν παράνομα αυτή την εποχή στην Αθήνα και παρουσιάζονται θρασύτατα ως γνήσια πνευματικά πνευματικά τέκνα του αλησμόνητου Γιάννη Γαΐτη. Τι ντροπή αλήθεια! Δεν έκλεισε ακόμη τρίμηνο από το χαμό του εκλεκτού ζωγράφου και άρχισε ήδη η πιο χυδαία εκμετάλλευση της πνευματικής κληρονομιάς του.
«Η θλιβερή αυτή υπόθεση πλαστογράφησης του Γιάννη Γαΐτη μας είναι γνωστή και την ήξερε δυστυχώς και ο ίδιος, μας είπε η αδελφή του καλλιτέχνη κ. Ντίνα Παναγουλάκου. Δεν ξέρουμε σε ποια έκταση έχουν κυκλοφορήσει πλαστά έργα του αδελφού μου, πάντως ο ίδιος λίγους μήνες πριν καταβληθεί τελείως από την επάρατη αρρώστια έτυχε να δει ένα βράδυ, σε κάποιο φιλικό μας σπίτι, ένα “νόθο” όπως το αποκάλεσε “ανθρωπάκι” του και το γεγονός τον είχε πικράνει πολύ. Εκείνη την εποχή όμως ήταν απασχολημένος με την οργάνωση της μεγάλης αναδρομικής έκθεσής του στην Εθνική Πινακοθήκη και δεν έδωσε συνέχεια στο θέμα. Δεν πειράζει μας είπε, τα “ανθρωπάκια” μου μπορούν να υπερασπιστούν μόνα τους τον εαυτό τους. Σήμερα που ο Γαΐτης δεν ζει πια, τι πρέπει να κάνουμε εμείς για να υπερασπιστούμε την πνευματική κληρονομιά του αδελφού μας;».
Και ειλικρινά ντραπήκαμε να πούμε στην κυρία Παναγουλάκου ότι δεν θα πετύχει απολύτως τίποτε, μια και στη χώρα μας η πνευματική ιδιοκτησία είναι ξέφραγο αμπέλι». (Επάνω, πίνακας του Γιάννη Γαΐτη).
Σήμερα, είναι Παρασκευή 28 Σεπτεμβρίου 2012. Το παραπάνω κείμενο γράφτηκε πριν από 28 χρόνια. Δημοσιεύθηκε στο 1ο τεύχος του περιοδικού «Εικόνες» που κυκλοφόρησε την 7η Νοεμβρίου 1984. Τότε, στις σελίδες 164 – 165 ο αναγνώστης μπορούσε να διαβάσει μια συνέντευξη με τον ζωγράφο Νίκο Νικολάου και το σχόλιο που διαβάσατε. Και τα δύο τα υπέγραφε η τεχνοκριτικός Μαρία Κοτζαμάνη, η οποία είχε την ευθύνη των σελίδων για τα εικαστικά στο εβδομαδιαίο –τότε– περιοδικό, με διευθυντή τον Αλέκο Φιλιππόπουλο. Εκείνη την εποχή, εγώ ήμουν υπεύθυνος ύλης και είχα τη μοναδική ευκαιρία να γνωρίσω τη Μαρία Κοτζαμάνη και να μάθω πολλά γύρω από τους πρωταγωνιστές και τα θέματα των καλών τεχνών.
Έμαθα ακόμη δίπλα της, τις λέξεις: Σεβασμός, εργατικότητα, τελειομανία, πειθαρχία, υπευθυνότητα, άποψη, αντικειμενικότητα…
Σήμερα, 28 χρόνια μετά τη δημοσίευση αυτού του σχολίου, η Μαρία Κοτζαμάνη παραμένει –δυστυχώς– επίκαιρη. Αν και πέρασαν πολλά και μεγάλα ονόματα από το χώρο του πολιτισμού -σε όλα τα πόστα- άφησαν πίσω τους ένα τεράστιο κενό. Άφησαν άλυτα χρόνια προβλήματα και κατάφεραν μόνο να δημιουργήσουν μια εικονική πραγματικότητα δήθεν έργου…
Αυτό αποδεικνύεται περίτρανα και από το σχόλιο της Κοτζαμάνη που μιλά για την απροστάτευτη πνευματική ιδιοκτησία. Κάτι δηλαδή τόσο απλό που όμως δεν μπόρεσε κανείς μεγαλοσχήμων να το θεραπεύσει.
Αναζήτησα το κείμενο αυτό στο αρχείο μου, μόλις έμαθα το σκληρό νέο για τον χαμό της που συνέβη την Πέμπτη 27 Σεπτεμβρίου 2012 και έγινε γνωστός μια ημέρα μετά (!) όπως ακριβώς έγινε και με τον χαμό του Αλέξη Σολομού, με καθυστέρηση 24 ωρών…
Για τον αποχαιρετισμό της, η Κοτζαμάνη διάλεξε την Ύδρα. Εκεί θα έχει συνάντηση –το Σάββατο 29 Σεπτεμβρίου 2012, δύο καλούς της φίλους: Τον µποέµ εικαστικό και τον ποιητή που έστησαν εδώ και καιρό «κουβέντα» για όσα τους φόβισαν και τους ενέπνευσαν στο αγαπηµένο τους νησί, κι ας µη συναντήθηκαν ποτέ. Δύο δηµιουργοί που δεν συναντήθηκαν ποτέ κι όµως υπήρξαν αδελφές ψυχές. Ο ένας ζωγράφιζε δίπλα στα ποίηµατά του, ο άλλος ξεκινούσε ή ολοκλήρωνε ένα ζωγραφικό έργο µε λέξεις. Μάτια, θηρία, σταυροί και µνήµατα, καράβια και καρδιές πρωταγωνίστησαν στη δουλειά και των δύο. Ο ένας ήταν ένας κλειστός, ευαίσθητος ποιητής που µετά βίας έκανε ένα βήµα µακριά από την αγαπηµένη του Κυψέλη, κι ο άλλος ήταν ένας µποέµ, λάτρης των ταξιδιών, γύρω από τον οποίο είχε πλεχτεί ο µύθος του «καταραµένου» ζωγράφου. 
Δύο δηµιουργοί που για πρώτη φορά -µετά θάνατον- συναντήθηκαν στην Ύδρα, και «λένε» όσα δεν κατάφεραν να συζητήσουν εν ζωή: ο ποιητής Μίλτος Σαχτούρης και ο εικαστικός Αλέξης Ακριθάκης (αριστερά, πίνακάς του που φέρει τον τίτλο “Το Μεγάλο Ταξίδι”). Τη συνάντηση αυτή µε τον αινιγµατικό τίτλο «Ακριθάκης – Σαχτούρης, ποιος είναι ο τρελός λαγός;» εμπνεύστηκε η Μαρία Κοτζαμάνη και την στέγασε (από 18 Ιουνίου 2010 έως 31 Ιουλίου 2010) στο Ιστορικό Αρχείο Μουσείο Ύδρας. Η γνωστή επιµελήτρια επέλεξε να παρουσιάσει τη συγκεκριµένη εικαστική πρόταση µε αφορµή τη συµπλήρωση πέντε χρόνων από το θάνατο του Μίλτου Σαχτούρη και 15 από το θάνατο του Αλέξη Ακριθάκη.
«Ο Σαχτούρης -λέει η Μαρία Κοτζαμάνη- ήταν ένας εικαστικός ποιητής. Στην ποίησή του κυριαρχεί το χρώµα, κυρίως το κόκκινο του αίµατος και το µαύρο του θανάτου. Είχε δηλώσει άλλωστε ότι θα ήθελε να είναι ζωγράφος. Ο δε Ακριθάκης ανέφερε πολλές φορές τον Σαχτούρη στα ηµερολόγιά του. Γνώριζε ο ένας εις βάθος τη δουλειά του άλλου».
Για να αποδειχθεί η κοινή γλώσσα των δύο δηµιουργών επιστρατεύτηκαν 25 έργα του Αλέξη Ακριθάκη και πολλά σχέδια και πλάι τους σε χάρτινα λάβαρα που κρεμάστηκαν στους τοίχους ήταν γραµµένοι οι στίχοι του Μίλτου Σαχτούρη. Για ποιο λόγο όµως επιλέχθηκε η Ύδρα; «Διότι ήταν το αγαπηµένο νησί και των δύο. Ο µεν Ακριθάκης πήγαινε συχνά στο σπίτι της Μαργαρίτας Λυµπεράκη, στην Ύδρα. Ο δε Σαχτούρης, αν και ταξίδευε σπανίως, είχε την Ύδρα ως έναν από τους αγαπηµένους προορισµούς του, καθώς τη θεωρούσε γενέτειρά του, δεδοµένου πως ήταν τόπος καταγωγής του προπάππου του, ναυάρχου της Επανάστασης του 1821, καπετάν Γιώργη Σαχτούρη», εξηγούσε πριν από δύο χρόνια σε συνέντευξή της η Μαρία Κοτζαµάνη.
Στο σημείο αυτό να σας υπενθυμίσω κάτι που η Κοτζαμάνη δεν το έλεγε ποτέ και φυσικά δεν το … αξιοποίησε. Συνέβη στην καρδιά της δικτατορίας, το 1969. Τα δύο πρώτα χρόνια, «η πλειονότητα των εικαστιών καλλιτεχνών αποφασίζει αυθόρμητα να μη συμμετέχει σε καμιά κρατική εκδήλωση. Κάνουν ένα είδος καλλιτεχνικού μποϊκοτάζ στη χούντα». (Νέοι Έλληνες Ρεαλιστές, Εξάντας, Αθήνα 1989, σ. 23-24). Τότε ήταν που η Μαρία Κοτζαμάνη συνελήφθη, ανακρίθηκε, φυλακίσθηκε για πάνω από είκοσι μέρες και έχασε τη δουλειά της λόγω αναδημοσίευσης σε γερμανικό περιοδικό ανυπόγραφου σημειώματός της στην εφημερίδα «Απογευματινή» για την έκθεση του Βλάση Kανιάρη στη «Νέα Γκαλερί» στο Κολωνάκι τον Μάιο του 1969, έκθεση που απέκτησε αντιστασιακή ακτινοβολία ως η πρώτη έκθεση σύγχρονης τέχνης από την επιβολή της δικτατορίας.
Άλλοι που πέρασαν απ’ έξω από κρατητήρια εκείνη την εποχή κατάφεραν χωρίς ιδιαίτερο κόπο να εξαργυρώσουν εκείνο το πέρασμα, με πολιτικές θέσεις και αξιώματα…
Τη Μαρία Κοτζαμάνη, οι νεότεροι τη γνώρισαν από κοντά τα Χριστούγεννα του 2009 που είχαν άρωμα από 60s… Τότε ο Διονύσης Σαββόπουλος, παρέα με τους φίλους του και “Εκδρομείς του ’60”, γύρισαν το χρόνο πίσω και ετοίμασαν μία σειρά εκδηλώσεων σε διάφορους χώρους της Αθήνας, υλοποιώντας μια ιδέα του που έμοιαζε ανέφικτη…
Ανάμεσα στις εκδηλώσεις αυτές εννέα πραγματοποιήθηκαν στο κτήριο της παλαιάς Βουλής. Συζητήθηκαν τα σημαντικότερα πολιτικά, κοινωνικά, επιστημονικά και καλλιτεχνικά επιτεύγματα της δεκαετίας του ’60, σε συνδιοργάνωση με το Εθνικό Ιστορικό Μουσείο. Τη Δευτέρα 21 Δεκεμβρίου 2009, για τον τομέα των εικαστικών συντονίστρια ήταν η Μαρία Κοτζαμάνη, η οποία συνομίλησε με τον Θόδωρο, τον Χρήστο Καρά, τον Μιχάλη Κατζουράκη, τον Δημοσθένη Κοκκινίδη, τον Δημήτρη Μυταρά, τον Παύλο, τον Κώστα Τσόκλη και τον Αλέκο Φασιανό.
Kλείνοντας -μιας και έκανα αναφορά στον γλύπτη Θόδωρο- ας αντιγράψω ένα ακόμη απόσπασμα από σχόλιο της Κοτζαμάνη, που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό «Εικόνες», στο τεύχος 3, της 21ης Νοεμβρίου 1984, στη σελίδα 155, και έχει τον τίτλο: Από μαθήτρια…
«Η Νεφέλη Παπαδημητρίου δεν είναι “επίσημα” καλλιτέχνιδα, για την ακρίβεια είναι απλή μαθήτρια της Γ’ Δημοτικού. Αν δεν ήταν μόνο εφτά χρονών θα λέγαμε ότι πρόκειται για ένα μεγάλο ζωγραφικό ταλέντο. Στη χαρισματική όμως ηλικία της η ζωγραφική δεν είναι πράξη συνειδητή, αλλά μια απασχόληση, το ίδιο λυτρωτική και διασκεδαστική όπως το παιχνίδι. Ωστόσο μια από τις ζωγραφιές της Νεφέλης θα γίνει σύντομα τόσο πλατιά γνωστή, που σίγουρα θα ζήλευε κάθε επαγγελματίας ζωγράφος. Γιατί είναι μια από τις ωραίες παιδικές ζωγραφιές που επιλέχτηκαν από το σχολείο της για να τυπωθούν σε χριστουγεννιάτικες κάρτες και να βοηθήσουν τους σκοπούς της Εταιρείας Σπαστικών Παιδιών. Μικρή λεπτομέρεια που δεν αναιρεί τίποτα από τα παραπάνω: Η Νεφέλη είναι κόρη της ζωγράφου και εκπαιδευτικού Κατερίνας Παπαδημητρίου και του γλύπτη Θόδωρου, του οποίου ένα έργο είχε τυπωθεί παλιότερα επίσης σε κάρτα για τους σκοπούς της ίδιας εταιρείας».
Εύστοχες -και εδώ- οι κρίσεις της Κοτζαμάνη για τη μικρούλα Νεφέλη, η οποία όταν μεγάλωσε έγινε αρχιτέκτονας και συντάκτρια περιοδικού κατασκευών…
Κλείνω τη μικρή αναφορά στη Μαρία Κοτζαμάνη με τη φράση που χρησιμοποίησε στο τέλος της συνέντευξης που πήρε από το ζωγράφο Κώστα Πανιάρα (Περιοδικό “Εικόνες”, 14 Νοεμβρίου 1984, τεύχος 2, σελίδες 154-155). Έγραφε λοιπόν:
«Ας θυμηθούμε ότι η αλήθεια στην τέχνη, πράγματι, δεν ήταν ποτέ μόνο μαύρη ή άσπρη…».
