Η Ιωάννα Παπαντωνίου, σκηνογράφος, ενδυματολόγος και ιδρύτρια του Πελοποννησιακό Λαογραφικού Ιδρύματος, έφυγε από τη ζωή σε ηλικία 90 ετών την Τετάρτη 25 Φεβρουαρίου 2026. Είχε γεννηθεί στις 7 Ιανουαρίου του 1936.
Του Παναγιώτη Μήλα
Το πρωί της Κυριακής 17 Μαρτίου 2019 πήγα στον δεύτερο όροφο του Μουσείου Μπενάκη, στην οδό Πειραιώς, για να δω την έκθεση με τον τίτλο: «Ιωάννα Παπαντωνίου: “Ντουλαμάς” ο μεγαλοπρεπής – Ένα πανωφόρι αλλιώτικο από τ’ άλλα».
Μπήκα στην εντυπωσιακή αίθουσα, στις 11 το πρωί ήταν άδεια οπότε μπόρεσα να κάνω μια σύντομη βόλτα ανάμεσα στα εκθέματα. Λίγο πριν αρχίσω ένα δεύτερο πέρασμα μπροστά από τα εκθέματα η αίθουσα γέμισε με κόσμο ξαφνικά.
Άκουσα τότε και μια νεανική, επιβλητική, σταθερή φωνή η οποία χωρίς διακοπές και δισταγμούς ενημέρωνε τις δεκάδες επισκέπτριες για το τι θα δουν. Στην αρχή δεν έδωσα και τόση σημασία. Συνέχισα να βλέπω τις φορεσιές και να διαβάζω τα επεξηγηματικά κείμενα.
Όμως η φωνή εξακολουθούσε να ενημερώνει με ενδιαφέρουσες λεπτομέρειες για κάθε τι που βρισκόταν στον χώρο.
Αποφάσισα λοιπόν να πάω κοντά στην ομιλήτρια. Διαπίστωσα με έκπληξη πως ήταν η κυρία Ιωάννα Παπαντωνίου. Από το σημείο αυτό και μετά δεν έχασα ούτε μία συλλαβή από όσα μας είπε.
Μιλούσε με αγάπη για όλα τα εκθέματα. Για τον ντουλαμά, το πιρπιρί, την κοζόκα με το καμηλό ύφασμα, τα τερζήδικα κεντήματα, τα ενδύματα για τις παραστάσεις στην Επίδαυρο, στο Εθνικό Θέατρο και στη Λυρική Σκηνή.
Μας «γνώρισε» τους διάσημους ράφτες της εποχής του Όθωνα και της Αμαλίας, για τα κεντήματα από χρυσή και ασημένια κλωστή.
Μας παρουσίασε επίσης τη μοντέρνα εκδοχή των ντουλαμάδων έτσι όπως την απέδωσαν σύγχρονοι Έλληνες σχεδιαστές μόδας.
Ανέλυσε μία προς μία τις δημιουργίες που έχουν υπογράψει οι: Angelos Bratis, Dimitris Dassios, Deux Hommes, Tina Karageorgi, Sophia Kokosalaki, Loukia, Maison Faliakos, Mi-Ro, Marcello Nyktas, Parthenis, Aristeides Tzonevrakis – «Aristotechnima», Daphne Valente, Zeus & Dione και Vassilis Emmanuel Zoulias.
Τέλος μας παρουσίασε και τους λευκούς ντουλαμάδες, που ήταν ειδικά κατασκευασμένοι για την έκθεση από τον Αριστείδη Τζονευράκη, για να καταδειχθεί η δυναμική του ντουλαμά ακόμα και στο λευκό χρώμα.
***
Στο κλείσιμο της ενημέρωσης η κυρία Παπαντωνίου απάντησε σε ερωτήσεις που υπέβαλαν κύριοι και κυρίες που συμμετείχαν στην περιήγηση.
– Δεν μας έκανε ξενάγηση. Έκανε κάτι πολύ πιο σημαντικό: Μας έδωσε ένα μάθημα ζωής. Μιλούσε κάνοντας χρήση του μέλλοντα χρόνου και όχι του αορίστου. Μας δίδαξε πως η ζωή είναι μπροστά και πως πρέπει πάντα να συνεχίζουμε να δημιουργούμε. Όλη αυτή η βόλτα στο Μουσείο Μπενάκη ήταν μια «μετάγγιση δημιουργικού πάθους»…
***
Εκείνη τη στιγμή της θύμισα την πρώτη φορά που είδα τη δουλειά της στο θέατρο.
Ήταν ο «Κοριός» του Μαγιακόφσκι το 1971 με τον Αλέξη Σολομό στο «Προσκήνιο».
Με Γιάννη Γκιωνάκη, Ελένη Ανουσάκη, Δημήτρη Ποταμίτη, Άννα Γεραλή, Ελένη Δακορώνια, Νίκο Κάπιο, Γιάννη Μαλούχο, Χρήστο Μάντζαρη, Γιώργο Μεσσάλα, Υβόνη Μεταξάκη, Όλγα Τουρνάκη, Βιβέττα Τσιούνη.
Και το καλοκαίρι του ίδιου χρόνου στην Επίδαυρο πάλι με τον Αλέξη Σολομό, στον Ορέστη. Με Νίκο Κούρκουλο, Ελένη Χατζηαργύρη, Βασίλη Κανάκη, Θόδωρο Μορίδη, Στέλιο Βόκοβιτς, Ράνια Οικονομίδου, Τάκη Βουλαλά.
Ασφαλώς – της είπα – δεν ξεχνώ τις συνεργασίες σας με τον Κάρολο Κουν, τον Αλέξη Μινωτή, την Κατίνα Παξινού και το ΚΘΒΕ.
*Ελπίζω όμως να ξέρετε πως η μεγάλη μου αγάπη είναι τα βιβλία μου: Οι «Ελληνικές φορεσιές», οι «Φορεσιές της Μακεδονίας», «Οι τοπικές φορεσιές της Θράκης», οι «Σαρακατσάνοι: φορεσιές και στολίδια» και το «Από την Άλωση μέχρι την Απελευθέρωση».
*
Η Ιωάννα του δημιουργικού πάθους πέρασε στην απέναντι όχθη αλλά άφησε μεγάλη παρακαταθήκη στο χώρο. Άφησε τους μαθητές και τις μαθήτριές της που ακολουθούν τα βήματά της και ανοίγουν νέους δρόμους.
