Ειρήνη Χαριάτη. Μήνυμα τιμής από την Πλ. Κυνοσάργους στα Καλάβρυτα

Η Ειρήνη Χαριάτη στο εργαστήριό της, μου είπε: «Η ώρα της δημιουργίας είναι ιερή. Δεν σε αγγίζουν θεωρίες και αναλύσεις».

Του Παναγιώτη Μήλα

Δεν είναι και λίγο να γυρίζεις στο σπίτι με τα ρούχα λερωμένα από πηλό, τα χέρια, τα γόνατα και το πρόσωπο σχεδόν άσπρα από γύψο και αντί να σε κατσαδιάζουν, να σε επαινούν…
Αυτό συνέβαινε πολύ συχνά όταν ήμουν στις πρώτες τάξεις του Δημοτικού και μετά το διάβασμα βγαίναμε στο δρόμο για παιχνίδι.
Ήμασταν στον Νέο Κόσμο, στην πλατεία Κυνοσάργους. Παντού μόνο χωματόδρομοι. Μια μικρή αλάνα για ποδόσφαιρο με ένα περίεργο τόπι. Γύρω γύρω φύτρωναν μόνο τσουκνίδες και μολόχες, για αντίδοτο.

Η πλατεία Κυνοσάργους όπως είναι σήμερα. Πολύ πράσινο και πολύ τσιμέντο. Το σπίτι με την κόκκινη βούλα είναι το διώροφο που ξεχώριζε τότε από τα χαμηλά σπιτάκια της γειτονιάς. Εκεί ήταν το σπίτι και το ατελιέ της Ειρήνης Χαριάτη. Σήμερα άδειο και …αδειασμένο από αγνώστους. Μπροστά η εκκλησία του Αγίου Παντελεήμονα Ιλισού, επί της Λεωφόρου Καλλιρρόης.

Πηγαίναμε όμως και δίπλα στην κυρία Ειρήνη. Μια πανέμορφη ξανθούλα, μικροκαμωμένη, η οποία έκανε την εμφάνισή της στη γειτονιά μας στα μέσα της δεκαετίας του ’50. Εκείνη, ο πανύψηλος άντρας της Θεόδωρος Χαριάτης από τη Ζάκυνθο και το τζιπάκι τους.
Η κυρία Ειρήνη ήταν γλύπτρια, από τις πιο διάσημες και στην Ελλάδα και στο εξωτερικό. Αυτό φυσικά το έμαθα πολύ αργότερα. Μέχρι τότε αυτό που μας ένοιαζε ήταν το παιχνίδι με τον πηλό και τον γύψο. Με τις ώρες φτιάχναμε τα μικρά μας αγαλματάκια, πρόσωπα και ζωάκια. Έτσι με την… προστασία της κυρίας Ειρήνης γλιτώναμε την όποια τιμωρία.
Μια φορά όμως μας ζήτησε και κάτι άλλο, από την ξαδέλφη μου Νίτσα, τον ξάδελφό μου Αργύρη και από μένα. Μας έβαλε να σταθούμε μπροστά της ακίνητοι, σαν μαμά με τα δύο παιδιά της. Εκείνη με ένα μαύρο μολύβι σχεδίασε πάνω σε ένα μεγάλο χαρτί. Το αποτέλεσμα αυτού του σχεδίου υπάρχει μέχρι σήμερα. Είναι ένα γλυπτό σε φυσικό μέγεθος, περίπου 1.80 μ., ύψος στην είσοδο του ΙΚΑ στη Λεωφόρο Αλεξάνδρας 119. Παρουσιάζει μια μάνα με τα αγόρια της.
Όταν πριν από πολλά χρόνια το αναζήτησα και το είδα σχεδόν μαυρισμένο από το καυσαέριο να παραμένει αγέρωχο, πήγα, τη βρήκα και της το είπα. Συγκινήθηκε που έμαθε ότι αυτό το «παιδί» της είναι ζωντανό. Βέβαια το πραγματικό της παιδί, που σπούδασε ναυπηγός, είχε φύγει αναπάντεχα για το μεγάλο και χωρίς γυρισμό ταξίδι. Είχε ζήσει και αυτή την τραγωδία…
Τότε (το 2004) μόνη η κυρία Ειρήνη εξακολουθούσε να δουλεύει. Ήταν τέλη Μαΐου όταν μιλήσαμε. Τα είπαμε όλα. Και τα παλιά, και τα καινούργια, και τα όνειρά της. Μου είπε και για δυο έργα της για τα οποία καμάρωνε:

-Ένα μετάλλιο που είχε φτιάξει για να τιμήσει τη μνήμη των Ελλήνων ναυτών που είχαν πέσει στην απόβαση της Νορμανδίας στις 6 Ιουνίου του 1944. Το μετάλλιο αυτό  βρίσκεται στο Μουσείο της πόλης Caen [Memorial – Un Musee pour la Paix].

-Επίσης λάτρευε άλλο ένα μετάλλιο. Το είχε φιλοτεχνήσει για να τιμήσει τα θύματα των Ναζί στο Ολοκαύτωμα των Καλαβρύτων το 1943. Αυτό το δεύτερο μετάλλιο φυλάσσεται στο Πολεμικό Μουσείο της Αθήνας.

Λίγα από όσα είπαμε μαζί με κάποιες φωτογραφίες τα χρησιμοποίησα σε ένα θέμα που έγραψα στη «Ναυτεμπορική» και δημοσιεύτηκε το Σάββατο 5 Ιουνίου 2004.
Λίγο «πειραγμένο» το δημοσιεύω και εδώ, στο catisart.gr

«Η Ναυτεμπορική», Σάββατο 5 Ιουνίου 2004, σελίδα 58. Η Ειρήνη Χαριάτη έστελνε μηνύματα ειρήνης από την πλατεία Κυνοσάργους μέχρι τη Νορμανδία και το Άουσβιτς.

Στη «Ναυτεμπορική» πριν από 13 χρόνια

«Σε μία σύσκεψη στην Ουάσιγκτον, το Μάιο του 1943 ο Ρούζβελτ και ο Τσόρτσιλ αποφάσισαν ότι οι Σύμμαχοι θα επιχειρούσαν απόβαση στην Καέν της Νορμανδίας, στη Βορειοδυτική Γαλλία, στο Στενό της Μάγχης, την άνοιξη του 1944.
Στην Επιχείρηση Επικυρίαρχος την αρχιστρατηγία ανέλαβε ο Αμερικανός Στρατηγός Ντουάιτ Αϊζενχάουερ. Υπό τις εντολές του είχε μια δύναμη 150.000 στρατιωτών, 5.300 πλοίων και 12.000 αεροπλάνων.

Η σελίδα της εφημερίδας Messager d’ Athènes d’ Athene, στις 24 Μαΐου 1961 με την εικαστική κίνηση. Αριστερά στην πρώτη στήλη το έργο της Ειρήνης Πραμαντιώτη – Χαριάτη με τον τίτλο “Μικρή κουκουβάγια – Chouette”, από την έκθεσή της στο Γαλλικό Ινστιτούτο της Αθήνας.

Οι Σύμμαχοι όρισαν ως ημερομηνία της απόβασης την 5η Ιουνίου 1944. Όμως η κακοκαιρία στη Μάγχη τους ανάγκασε να αναβάλουν την επιχείρηση για 24 ώρες. Τελικά το πρωί της 6ης Ιουνίου μεγάλες νηοπομπές απέπλευσαν από τη Νήσο Γουάιτ για τη Νορμανδία. Το πρώτο βήμα για την ειρήνη είχε γίνει…
Στην απόβαση αυτή – που είχε τη γνωστή έκβαση – υπήρχε και ελληνική συμμετοχή. Ένα αντιτορπιλικό του Πολεμικού μας Ναυτικού έδωσε το «παρών» σε αυτή την ιστορική εκστρατεία.

Έργο για τους ήρωες των βουνών της Πίνδου. Για τους ήρωες του μεγάλου «Όχι» της 28ης Οκτωβρίου 1940.

Προς τιμήν αυτών των γενναίων Ελλήνων έξω από το Πολεμικό Μουσείο της Καέν, κυματίζει η ελληνική σημαία σε ιστό στερεωμένο σε βράχο, που μεταφέρθηκε εκεί, από τις ακτές του Αιγαίου Πελάγους.
Στο Μουσείο εκτός από τα ενθυμήματα της νικηφόρου αποστολής των συμμαχικών στρατευμάτων, υπάρχει και κάτι που θα μπορούσε να χαρακτηριστεί μήνυμα ειρήνης από την Ελλάδα. Πρόκειται για ένα μετάλλιο που χάραξε η γλύπτρια Ειρήνη Πραμαντιώτη – Χαριάτη (1918 – 2009). Ένα μετάλλιο που θυμίζει την προσφορά των ηρωικών Ελλήνων ναυτών που έβαλαν ένα λιθαράκι στο οικοδόμημα της ειρήνης.
Με το μετάλλιό της η Χαριάτη συμπλήρωσε την «οικογένεια» των ιστορικών έργων της που κοσμούν – ύστερα από αίτημά τους – ξένα μουσεία όπως το Panstwowe Museum της Πολωνίας, το Oswiecim, το Staatlichemunsammlung Munchen, το Μουσείο του Άουσβιτς, το Βρετανικό Μουσείο στο Λονδίνο, το Μουσείο Πολέμου της Caen στη Νορμανδία, το Μουσείο Mideilheim στην Αμβέρσα, το Αρχαιολογικό και Νομισματικό Μουσείο στη Στοκχόλμη και στην Ελβετία το Musee D’ Art et Histoire de Neuchatel.

Ανάμεσα στα πιο σημαντικά έργα της Ελληνίδας γλύπτριας είναι το μετάλλιο για τα 50χρονα από τον τορπιλισμό του καταδρομικού «Έλλη» στην Τήνο τον Δεκαπενταύγουστο του 1940, το μετάλλιο για το Ολοκαύτωμα των Καλαβρύτων που βρίσκεται στο Πολεμικό μας Μουσείο και το μετάλλιο για τα 60χρονα των Καλαβρύτων που βρίσκεται στο Ιστορικό Μουσείο.
Αυτές οι μικρές σε μέγεθος δημιουργίες της Ειρήνης Χαριάτη στο χαλκό, αποτελούν και την πιο τρανή απόδειξη του ισχυρισμού της, ότι το μετάλλιο μπορεί να συνδεθεί με τη σύγχρονη σκέψη και τις ανάγκες των καιρών μας.
Δεν μας εκπλήσσει έτσι το γεγονός, ότι τα συγκεκριμένα μετάλλια φιλοτεχνήθηκαν σε μια χώρα, που έχει συχνά υποστεί καταστροφές στη σύγχρονη εποχή, από σεισμούς και πολέμους. Ωστόσο η αισθητική εντύπωση αλλά και τα συναισθήματα που μας προκαλούν, δεν παύουν να έχουν διεθνή αναφορά και ισχύ.

Μετάλλιο στο Πολεμικό Μουσείο της Αθήνας, αφιερωμένο στους πεσόντες στο Ολοκαύτωμα των Καλαβρύτων.

Η Ειρήνη Θ. Χαριάτη είχε μια εξαιρετικά έντονη καλλιτεχνική δραστηριότητα από το 1948 έως και το καλοκαίρι του 2009. Πραγματοποίησε 15 ατομικές εκθέσεις στην Ελλάδα και στο εξωτερικό. Πήρε μέρος σε 70 ομαδικές εκθέσεις στην Ελλάδα και σε 25 στο εξωτερικό. Τριάντα έργα της είναι τοποθετημένα στην Ευρώπη και στην Αμερική και 85 σε δημόσιους χώρους στην Ελλάδα (πλατείες, πάρκα, κοιμητήρια, μουσεία, πινακοθήκες).
Επίσης έχει πάνω από 100 κείμενά της σχετικά με την τέχνη που έχουν δημοσιευτεί σε ελληνικά έντυπα. Της έχουν απονεμηθεί 45 διπλώματα, μετάλλια, πλακέτες και άλλες τιμητικές διακρίσεις.

Από το Βρετανικό Μουσείο ο Terence Mullaly για το μετάλλιο της Χαριάτη «Κατεστραμμένη πόλη» έγραψε:
«…Κατεστραμμένα κτήρια και πίσω από τα χαλάσματα, υποβόσκουσα η αγωνία της καταστροφής που φωλιάζει στο μυαλό. Η εικόνα είναι δυναμική, πρόκειται πραγματικά για ένα έργο γλυπτικής.

Με τη δική της υπογραφή το τελευταίο της έργο: Η τελευταία της κατοικία στο Α’ Κοιμητήριο της Αθήνας, από τον Μάιο του 2009.

Μάλλον, αυτό είναι που θα είχε στο μυαλό του ο Beverly Mazze, όταν διακήρυττε στη FIDEM του 1992 ότι “πρέπει επιτέλους να επισημάνουμε ότι το μετάλλιο είναι έργο γλυπτικής”. Οι κατεστραμμένες πόλεις της Ειρήνης Χαριάτη, αγγίζουν ευαίσθητες χορδές του συναισθηματικού μας κόσμου. Η τέχνη του μεταλλίου, μπορεί να διευρύνει τους ορίζοντές της, αν τέτοια έργα γίνουν δεκτά από τους κανόνες που ως τώρα οριοθετούν και χαρακτηρίζουν το τι είναι μετάλλιο».

Η Γλυπτοθήκη Ειρήνης Χαριάτη στην Τήνο

Στην είσοδο του χωριού Πύργος της Τήνου, βρίσκεται η Γλυπτοθήκη Ειρήνης Χαριάτη. Εγκαινιάστηκε τον Αύγουστο του 1998. Περιλαμβάνει 60 προπλάσματα έργων μιας από τις λίγες γυναίκες γλύπτριες της χώρας και του νησιού. Αφορούν έργα που κοσμούν δημόσιους και ιδιωτικούς χώρους στην Ελλάδα και το εξωτερικό.
Μεγάλη συλλογή με έργα της δώρισε η Ειρήνη Χαριάτη και στην πατρίδα του συζύγου της, τη Ζάκυνθο, που την αγάπησε σαν να ήταν δική της πατρίδα.

***

Η Ειρήνη Πραμαντιώτη – Χαριάτη σε ηλικία 91 ετών ολοκλήρωσε τον κύκλο της δημιουργίας της τον Μάιο του 2009. Ένα χρόνο νωρίτερα, το 2008, είχε χάσει αναπάντεχα τον μονάκριβο γιό της Στάθη. Ήταν κάτι που δεν το άντεξε…