«Άγγελος εξολοθρευτής» με τη ματιά – ξυράφι της Άντζελας Μπρούσκου

Της Ειρήνης Αϊβαλιώτου

Οι άγγελοι διαχρονικά και οικουμενικά είναι τα δημιουργήματα εκείνα που υπερβαίνουν τα μεγέθη που κατεξοχήν εγκλωβίζουν τον άνθρωπο, δηλαδή το χώρο και το χρόνο. Με τον όρο Αβαδδών (ελληνικό αντίστοιχο Απολλύων) αποδίδεται ο τόπος ολέθρου, δηλαδή της καταστροφής και ένας άγγελος στο εννοιολογικό πλαίσιο της Παλαιάς και της Καινής Διαθήκης, όπως επίσης και των Γνωστικών Κειμένων.

«Αντέχεις την άδικη πραγματικότητα;». Ο Λουίς Μπουνιουέλ, όπως έχει αποδειχτεί από το καλλιτεχνικό του έργο, δεν την άντεχε ή μάλλον δεν την ανεχόταν. Το ίδιο μας δείχνει και η Άντζελα Μπρούσκου με τη σκηνοθεσία του «Άγγελου εξολοθρευτή» που παρακολουθήσαμε στο πλαίσιο του Φεστιβάλ Αθηνών, στον Χώρο Η της Πειραιώς 260. Ίσως η πιο άξια δημιουργός, η πιο δεξιοτέχνης, για να πάρει στα χέρια της και να διαχειριστεί το δημιούργημα του μάγου του σινεμά.
«Πώς θα συμπεριφέρονταν άνθρωποι της ίδιας τάξης κλεισμένοι σε έναν χώρο;», σκέφτηκε ο Μπουνιουέλ. “Ο άγγελος εξολοθρευτής” είναι μια σπουδή πάνω στην ανθρώπινη φύση και στα όριά της, μια μαύρη κωμωδία, συνδυασμένη με σκηνές τρόμου και φαντασίας.

Το έργο αποτελεί την επιτομή της ευφυούς μπουνιουελικής στρατηγικής, όπου ο σουρεαλισμός εισχωρεί ως σεναριακό εύρημα για να διαλύσει τους ρεαλιστικούς συνεκτικούς ιστούς, και έχει χαρακτηριστεί αριστούργημα.
Ανάλογες ταινίες είναι το «Σαλό ή 120 μέρες στα Σόδομα» ή το «Χοιροστάσιο» του Παζολίνι, καθώς και το «Μεγάλο Φαγοπότι» (La Grande bouffe, 1973) του Μάρκο Φερέρι.

 

Ελεύθερος και αναρχικός

 

Ο σουρεαλισμός, ως «επαναστατικό κίνημα», συνυπήρξε με το σινεμά από την ταραχώδη έλευση του Luis Buñuel Portolés. Άθεος αστικής καταγωγής, εχθρός και επίμονος πολέμιος του συντηρητικού καθωσπρεπισμού, όμοια με κάθε καθαρόαιμο τέκνο της ισπανικής καλλιτεχνικής πρωτοπορίας (vanguardismo / avant-garde 1922 – 1945), οργισμένο νιάτο κατά της μπουρζουαζίας και επίτιμο μέλος της πιο περιώνυμης παρέας σουρεαλιστών της ιβηρικής χερσονήσου, προκάλεσε, ενόχλησε, απορρίφθηκε, λογοκρίθηκε, βραβεύτηκε και εν τέλει δικαιώθηκε απόλυτα και πανηγυρικά, μένοντας στην Ιστορία ως ένας από τους σημαντικότερους σκηνοθέτες του 20ου αιώνα, πάντα ελεύθερος και αναρχικός ως το κόκαλο.

Από το πρώτο λεπτό η παράσταση της Άντζελας Μπρούσκου και των ικανότατων συνεργατών της σε εκπλήσσει, με την παρέλαση – πασαρέλα των ηρώων, ντυμένων με πολυτελή βραδινά ενδύματα. Η υψηλή αριστοκρατία με τα φράκα, τα παπιγιόν, τις έξωμες εσθήτες. Μαγική, μυστηριώδης και μυστικιστική, αμαρτωλή και αλληγορική, καυστική και εφιαλτική, πολιτική στις αφανείς γραμμές της, κλιμακούμενη στις εντάσεις της η παράσταση, σαν… εξολοθρευτής που καραδοκεί.

 

 

Η υπόθεση

 

Η ιστορία περιγράφει το δείπνο μιας συντροφιάς αριστοκρατών ύστερα από παράσταση όπερας στην Πόλη του Μεξικού, στο αρχοντικό ενός εξέχοντος μέλους του κύκλου τους. Και ενώ οι υπηρέτες για κάποιον ανεξήγητο λόγο εγκαταλείπουν το σπίτι πριν καλά καλά ξεκινήσει το δείπνο −μόνον ο μπάτλερ παραμένει στη θέση του−, στο τέλος της βραδιάς οι καλεσμένοι, για έναν εξίσου ανεξήγητο λόγο, αδυνατούν να φύγουν. O εγκλεισμός τους, στο διάστημα των επόμενων ημερών, οδηγεί στην απώλεια της αξιοπρέπειάς τους και την υποταγή στα ένστικτά τους. Ξαφνικά καταφέρνουν να ξεφύγουν. Μετά όμως παραδόξως εγκλωβίζονται πάλι, αυτή τη φορά σε μια εκκλησία.
Ο Άγγελος Εξολοθρευτής παγιδεύει μέλη της υψηλής κοινωνίας σε ένα περιβάλλον το οποίο τα εξωθεί να έρθουν αντιμέτωπα με την πραγματικότητα. Ο άγγελος τιμωρεί. Αναγκάζει τους επισκέπτες να επιδοθούν σε βάρβαρες πράξεις για να τους δείξει τη σκληρή πλευρά της ανθρώπινης φύσης.

Τη στιγμή της κρίσης ξεχνούν τους κοσμικούς τρόπους τους και στρέφονται ο ένας εναντίον του άλλου. Σε μέρες πολιτικής αβεβαιότητας, το κοινό ερώτημα του «τι πρόκειται να συμβεί», ο πανικός αλλά και η αδράνεια που το συνοδεύουν, βρίσκουν την ηχώ τους σ’ αυτούς τους ανθρώπους, οι οποίοι μετά βίας προσπαθούν να ξεσηκωθούν για να βγουν από το δωμάτιο, να δράσουν αποφασιστικά για την επιβίωσή τους. Επιπλέον καμιά έξωθεν προσπάθεια διάσωσής τους αποδίδει. Όπως στο τέλος της ζωής των περισσότερων ανθρώπων, έτσι και στο τέλος της παραμονής σε αυτό το σαλόνι οι επισκέπτες περιμένουν τον θάνατο. Ίσως τελικά αυτό το σαλόνι να συμβολίζει τη ζωή. Καθότι η ζωή είναι σαν ένα σαλόνι από όπου δεν υπάρχει διαφυγή.

Το κυρίως θέμα της αδυναμίας εκπλήρωσης μίας επιθυμίας, αναδεικνύεται συχνά στις ταινίες του Μπουνιουέλ, όπως στη «Χρυσή Εποχή» ή στο «Σκοτεινό Αντικείμενο του Πόθου».
Ο «Εξολοθρευτής Άγγελος» («El ángel exterminador») δανείζεται τον τίτλο του από ένα Τάγμα Καθολικών μοναχών του 19ου αι. που σκοπό του είχε την εξόντωση των δημοκρατών, αλλά δεν γίνεται ξεκάθαρη αναφορά σε κάτι τέτοιο. Τα μοναχικά τάγματα, άλλωστε, συνιστούσαν πάντα σοβαρή δύναμη της Καθολικής Εκκλησίας. Επίσης, ο όρος απαντάται στην Αποκάλυψη.

 

Ποιος είναι;

 

Ποιος όμως είναι ο εξολοθρευτής άγγελος; Ίσως να είναι ο καθένας και όλοι μαζί. Ίσως ο Άγγελος Εξολοθρευτής να βρίσκεται μέσα μας. Ίσως τελικά αυτό να είναι το κύριο ερώτημα του έργου, μιας και χωρίς αμφιβολία το τέλος είναι ένα τεράστιο ερωτηματικό. Σε ποιον οφείλεται άραγε η αλληλοεξόντωση των ανθρώπων μέσα από την αβουλία, τον εγωισμό και την οργή;

Ο Μπουνιουέλ δημιουργεί ονειρική αδεία ένα έξοχο έργο γελοιοποίησης των ιερών και των οσίων της μεγαλοαστικής τάξης, και ειδικότερα του τελετουργικού χαρακτήρα του δείπνου. Όλα σε φροϋδική-σουρεαλιστική υποδομή. Η Άντζελα Μπρούσκου, παίρνοντας επάξια τη σκυτάλη, ως παιδί της εποχής της, αφήνει το λόγο, τη φαντασία και την εικόνα να μας παρασύρει δίχως την ανάγκη παραπομπών, ερμηνειών και επεξηγήσεων.
Μια αίθουσα – φυλακή αποσυντονίζει καμιά δεκαπενταριά αριστοκράτες, υποκριτές με οικονομική ευμάρεια, και η σκηνοθέτις με βλέμμα – ξυράφι, ρίχνοντας τις μάσκες του φαρισαϊσμού σημειώνει την έλλειψη ηθικής και ψυχραιμίας στη μεγαλοαστική τάξη.

Επισημαίνει ακόμα το πάθος της ιστορίας, την ανθρώπινη δοκιμασία, τον τρόμο, την απέχθεια, την αδικία. Το θηρίο, που είναι δίπλα μας, κι εμείς το χαϊδεύουμε ή το εξευμενίζουμε, χωρίς κανένα αποτέλεσμα.

 

 

Ο ανεξήγητος εγκλωβισμός

 

Επί μέρες, βδομάδες, πεινασμένοι και βρώμικοι, σ’ ένα είδος επίγειας κόλασης, οι έγκλειστοι μας αποκαλύπτουν τον πραγματικό τους εαυτό. Οι καλοί τρόποι και η αξιοπρέπεια εξαφανίζονται και στην επιφάνεια αρχίζει να βγαίνει η κτηνώδης πλευρά.

Παγιδευμένοι σε ένα χώρο, που από φιλικός θα αποδειχθεί εχθρικός, θα ζήσουν μια ηλεκτρισμένη και τεταμένη ατμόσφαιρα. Άλλοι θα τρελαθούν, άλλοι θα έχουν παραισθήσεις, όλοι τους όμως θα φτάσουν στο πιο χαμηλό σκαλοπάτι ηθικής και σωματικής κατάπτωσης. Το απλό αλλά μαγικό εύρημα του «ανεξήγητου» εγκλωβισμού, προσφέρει την ιδανική συνθήκη εργασίας για τον ανελέητο καυτηριασμό της εξουσίας, απ’ όπου κι αν προέρχεται.

Μ’ ένα δηκτικό, πικρό, κατάμαυρο μαύρο χιούμορ, η σκηνοθεσία επιτίθεται στο μικροαστισμό, την προσποίηση, την εξουσία, τις οπισθοδρομικές αντιλήψεις της σύγχρονης αστικής τάξης, αλλά και τη θρησκεία και το στρατό, φτιάχνοντας μια υπέροχη, ανεπανάληπτη και απολαυστική παράσταση.
Τραυματικός και επώδυνος και σπαρακτικός ο «Άγγελος Εξολοθρευτής» μας συνοδεύει και μας ακολουθεί, καθ’ όλη τη διάρκεια της παράστασης, αποκαλύπτοντάς μας όλη τη φρίκη που μας περιβάλλει.
Ο αρχικός τίτλος του έργου ήταν «Οι ναυαγοί της οδού Προνοίας», γι’ αυτό και η παράσταση αρχίζει και τελειώνει με μια φιλμική αναφορά στην «οδό Προνοίας».

Η Άντζελα Μπρούσκου δεν έχει κάνει ακριβώς την ταινία του Μπουνιουέλ, πράγμα ασφαλώς αδύνατον, απλώς δανείστηκε το υλικό της, ό,τι την ενδιέφερε περισσότερο, κυρίως τον εγκλεισμό αυτών των ανθρώπων, το γεγονός πως δεν μπορούν να ξεφύγουν και τελικά επιδίδονται σε κανιβαλισμό και ακολασία, κυλώντας στο έσχατο σημείο της ανθρώπινης υπόστασης. Καταρρέει ο πολιτισμός και οι άνθρωποι μετατρέπονται σε κτήνη με τον τρόπο που μόνον ο άνθρωπος μπορεί να γίνει κτήνος.

Η σκηνοθέτις επίσης δεν έχει προβεί σε μια καταγγελτική παράσταση. Αυτό που τελικά έκανε ήταν να κρατήσει το χιούμορ. Τα πράγματα άλλωστε μιλούν μόνα τους, δεν τα εξηγούμε γιατί αν τα κάνουμε πολύ συγκεκριμένα, χάνουν την υπόστασή τους.

Με δριμύτητα και πειστικότητα το έργο θίγει τη θεοποίηση και εκπόρνευση της εξουσίας: πολιτικής, οικονομικής, ιδεολογικής. Κάτι που ξεκινάει ως διασκεδαστική έως και γοητευτική βραδιά καταλήγει σε έναν επαναλαμβανόμενο εφιάλτη, ο οποίος απαλύνεται μονάχα εν μέρει από τις γερές δόσεις μαύρου χιούμορ. Η ζωή του ανθρώπου είναι μία σκέτη τραγωδία, παρότι κωμική σε όλη την εξέλιξή της.

 

Οι ρόλοι και οι ηθοποιοί

 

Οι ήρωες όλοι έχουν μια καταπιεσμένη σεξουαλικότητα. Όλοι έχουν επιθυμίες, ο ένας ποθεί τον άλλον, χωρίς να το γνωρίζουν. Ένας αδερφός ομοφυλόφιλος έχει δεσμό εξάρτησης και αιμομικτική σχέση με την αδελφή του, μια γυναίκα απατάει τον άντρα της μέσα στο ίδιο της το σπίτι, μια άλλη δεν θέλει να έχει καμιά επαφή με το σεξ. Ένα ζευγάρι που μόλις γνωρίζεται και ερωτεύεται, δεν αντέχει και αυτοκτονεί.

 

*

Ο -όπως πάντα- αρχοντικός Κωνσταντίνος Τζούμας υποδύεται τον αριστοκράτη οικοδεσπότη, η διαχρονική Θέμις Μπαζάκα τη μοιχό οικοδέσποινα, ο μυθικός Άγγελος Παπαδημητρίου το μαέστρο, η πολυτάλαντη Nalyssa Green τη σύζυγό του, η πολυδιάστατη Παρθενόπη Μπουζούρη σαγηνεύει ως θεϊκή βόρεια ξανθιά Βαλκυρία, ο ρεαλιστικότατος Γιώργος Κοψιδάς ερμηνεύει τον μπάτλερ. Το ερωτευμένο ζευγάρι ενσαρκώνουν η ανάλαφρη και γοητευτική Κωνσταντίνα Αγγελοπούλου και ο εκπληκτικός Άρης Παπαδημητρίου, ο εξπρεσιονιστικότατος Αλέκος Συσσοβίτης κάνει έναν συνταγματάρχη, ο απολαυστικότατος Χάρης Φραγκούλης έναν οξύθυμο αριστοκράτη, η με ευλυγισία ελαφιού Γεωργιάννα Νταλάρα και ο γνήσια δραματικός Ανδρέας Κοντόπουλος παίζουν τα αδέλφια, η γεμάτη χάρη και ρυθμό Βάλια Παπαχρήστου μια μεγαλοαστήο Σταύρος Λίτινας υποδύεται με κύρος έναν γιατρό και ο Ανδρέας Κωνσταντίνου κρατά έναν ρόλο-έκπληξη, που προσφέρει αγαλλίαση στο θεατή. Ήρωες παράλογοι, νευρωτικοί, εμμονικοί.

 

*

Όλοι ανεξαιρέτως οι ηθοποιοί σήκωσαν με τόλμη τις δυσκολίες των ρόλων τους, υποστήριξαν την παράσταση με τρόπο που γεννά το σεβασμό και το αποτέλεσμα ήταν εντυπωσιακότατο. Με τα άρτια χαρίσματά τους ισορρόπησαν το δραματικό με το ιλαρό στοιχείο. Είναι βέβαιο ότι και τους νεότερους και τους παλαιότερους από αυτούς θα τους δούμε να αναλαμβάνουν ή να αναλαμβάνουν ξανά επιτυχώς σημαντικότατους ρόλους αρχαίας τραγωδίας στο μέλλον.

 

 

Το θηρίο της Ιστορίας

 

Η γοητεία της ποικιλίας των σκηνών συναρπάζει στον «Άγγελο εξολοθρευτή». Η δημιουργική φαντασία και η καλλιτεχνική ευφυΐα της Άντζελας Μπρούσκου μας έδωσε οραματικές σκηνές ανείπωτης ομορφιάς.
Οι ανηλεείς χτύποι του εκκρεμούς, ο αμνός του Θεού, το θηρίο της Ιστορίας, η πανταχού παρούσα κάμερα της σκηνοθέτιδας με το μαύρο κοστούμι να επισημαίνει τη δραματικότητα, οι μπροκάρ ταπετσαρίες, τα αγγίγματα του Νταλί, τα παιχνιδίσματα από τα πολλαπλά κάτοπτρα, η πορφυρή βελούδινη κουρτίνα να πάλλεται, τα ανατολίτικα μεταξωτά χαλιά, οι πορσελάνες και οι λάμψεις των ασημένιων μαχαιροπίρουνων πρόσφεραν στα μάτια του θεατή μια κινηματογραφική παρακμιακή χλιδή. Κι όλα αυτά με τον τεράστιο χρυσό σταυρό να δεσπόζει πάνω στον βωμό στο βάθος της σκηνής.

 

Οι συντελεστές

 

Υπέροχη η σύλληψη του σκηνικού και γενικώς η εικαστική επιμέλεια από τη Μαρία Παπαδημητρίου και των κοστουμιών από τη σκηνοθέτιδα Άντζελα Μπρούσκου. Και οι δύο καλλιτέχνες συνομιλούσαν σκηνικά με όλες τις απαιτήσεις της σκηνοθετικής ιδέας.
Η πολυπρόσωπη παράσταση δόθηκε με βάση τη ρεαλιστική μετάφραση του Θέμελη Γλυνάτση.
Η μουσική της Nalyssa Green, ένα αριστούργημα ύφους, συνετέλεσε στη δημιουργία ατμόσφαιρας.
Θεαματικοί και με τη σφραγίδα της πείρας οι εξαίσιοι φωτισμοί της Στέλλας Κάλτσου.

Έξοχη με μια οργισμένη ωμότητα που κοχλάζει η επιμέλεια της κίνησης από τη Βάλια Παπαχρήστου.
Βοηθός της σκηνοθέτιδας, ένας κέρβερος που ακούει στο όνομα Στέβη Κουτσοθανάση και δημιουργός του video o ικανότατος κινηματογραφιστής και γνωστός μας ως συνομιλητής των αστέρων του σινεμά, Αλέξανδρος-Ρωμανός Λιζάρδος.

Για την Άντζελα Μπρούσκου δεν δύναμαι να πω κάτι περισσότερο, μόνο πως δίδαξε με απίστευτη δυναμική και φοβερό νεύρο αυτό τον καλλιτεχνικό κολοσσό, που έκρυβε μέσα του τη ζωντάνια της και τις επαναστατικές ιδέες της.

Δείτε το βίντεο:

 

 

***

 

Ταυτότητα παράστασης

Άντζελα Μπρούσκου

Άγγελος εξολοθρευτής

Διασκευή πάνω στο ομώνυμο κινηματογραφικό έργο του Λουίς Μπουνιουέλ

Πειραιώς 260 (Η)

15/07 έως 17/07/2018 στις 21:00 με παράταση την Τετάρτη 18 Ιουλίου.

Συντελεστές

Μετάφραση – Απόδοση: Θέμελης Γλυνάτσης

Διασκευή – Σκηνοθεσία – Κοστούμια: Άντζελα Μπρούσκου

Μουσική: Nalyssa Green

Επιμέλεια κίνησης: Βάλια Παπαχρήστου

Σκηνικά – Εικαστική επιμέλεια: Μαρία Παπαδημητρίου

Φωτισμοί: Στέλλα Κάλτσου

Βοηθός σκηνοθέτη: Στέβη Κουτσοθανάση

Video: Αλέξανδρος-Ρωμανός Λιζάρδος

Παίζουν: Κωνσταντίνα Αγγελοπούλου, Ανδρέας Κοντόπουλος, Γιώργος Κοψιδάς, Ανδρέας Κωνσταντίνου, Σταύρος Λίτινας, Θέμις Μπαζάκα, Παρθενόπη Μπουζούρη, Γεωργιάννα Νταλάρα, Άγγελος Παπαδημητρίου, Άρης Παπαδημητρίου, Βάλια Παπαχρήστου, Αλέκος Συσσοβίτης, Κωνσταντίνος Τζούμας, Χάρης Φραγκούλης, Nalyssa Green

  • Oι φωτογραφίες είναι της Άντζελας Μπρούσκου

 

***

 

Πληροφορίες

Εισιτήρια

Α Ζώνη: 20€

Β Ζώνη: 10€ – 15€

Προπώληση

Οι ενδιαφερόμενοι μπορούν να προμηθευτούν εισιτήρια στα κεντρικά εκδοτήρια του Φεστιβάλ Αθηνών & Επιδαύρου (Πανεπιστημίου 39, εντός στοάς Πεσμαζόγλου)

Ώρες λειτουργίας: Δευτέρα-Παρασκευή 10:00-16:00, Σάββατο 10:00-15:00

Πωλήσεις εισιτηρίων: +30 210 3272000

Ομαδικές αγορές: +30 210 3222720, Δευτέρα-Παρασκευή 09:00-17:00

Κρατήσεις για ΑμΕΑ: +30 211 7800056, Δευτέρα-Παρασκευή 09:00-17:00

 

***

 

Άλλα σημεία πώλησης

Ωδείο Ηρώδου Αττικού: Δευτέρα-Κυριακή 10:00-14:00 (και 18:00-21:00 μόνο για την παράσταση της ημέρας)

Πειραιώς 260: ημέρες παραστάσεων 19:00-21:00 (από 20:00 μόνο για την παράσταση της ημέρας, έως 23:15 τις ημέρες διπλών παραστάσεων)

Αρχαίο Θέατρο Επιδαύρου: Δευτέρα Πέμπτη 18:00-20:00 & Παρασκευή-Σάββατο 18:00-21:00

Οι θεατές μπορούν επίσης να προμηθευτούν εισιτήρια στο greekfestival.gr, στο viva.gr και στα φυσικά σημεία πώλησης της Viva:

Τεχνόπολις Δήμου Αθηναίων (Πειραιώς 100, Αθήνα)

Yoleni’s Πολυχώρος (Σόλωνος 9, Κολωνάκι)

Viva Kiosk Σύνταγμα (Πλατεία Συντάγματος 4)

Βιβλιοπωλεία Ευριπίδης (Λεωφόρος Κηφισίας 310, Κηφισιά – Ανδρέα Παπανδρέου 11, Χαλάνδρι)

Media Markt (11 καταστήματα εντός Αττικής)

Seven Spots (14 σημεία της πόλης)

Reload Stores (Ταϋγέτου 19, Άγιος Δημήτριος – Πλατεία Γεωργίου Α’ 3, Τρίπολη)

  • Με ελληνικούς και αγγλικούς υπέρτιτλους