Της Ειρήνης Αϊβαλιώτου
“Η τέχνη μας συνίσταται στο θάμβος της αλήθειας:
Το φως πάνω στο κωμικοτραγικό προσωπείο που
υποχωρεί μορφάζοντας, είναι αλήθεια και μόνον αλήθεια”.
Φραντς Κάφκα
Λίγοι συγγραφείς έχουν εξερευνήσει τoν ανθρώπινο μόχθο για γνώση και ασφάλεια όσο ο Τσέχος Φραντς Κάφκα, ένας από τους μεγαλύτερους και λιγότερο κατανοητούς λογοτέχνες του 20ού αιώνα, παρά τους τόνους σελίδων και τις εκτενείς αναλύσεις του έργου του.
Πρόσφατα παρακολουθήσαμε το έργο «Ο Πίθηκος του Κάφκα» του Colin Teevan, που παίζεται από τις 14 Οκτωβρίου 2016 και κάθε Παρασκευή, Σάββατο και Κυριακή στο «Από Μηχανής Θέατρο», σε σκηνοθεσία Άκι Βλουτή. Το κείμενο είναι βασισμένο στο διήγημα του Κάφκα «Αναφορά σε μια Ακαδημία». Ένας συμπαθής χιμπαντζής, που τον ερμηνεύει ο καλός μας ηθοποιός Χάρης Αττώνης, μεταλλαγμένος σε άνθρωπο, καλείται να μας εξιστορήσει τη ζωή του ως πίθηκος. Οι επιστήμονες τον αντιμετωπίζουν ως πίθηκο, αλλά ο ίδιος πασχίζει να τους αποδείξει ότι στην πραγματικότητα είναι άνθρωπος, και μάλιστα ανώτερος από αυτούς.
Η ατμόσφαιρα
Τα έργα του Κάφκα αποτέλεσαν ένα είδος συμβόλου της αγωνίας του σύγχρονου ανθρώπου, μέσω της επαναλαμβανόμενης περιγραφής ενός ασφυκτικού, γραφειοκρατικού και συχνά παράλογου περιβάλλοντος, εντός του οποίου δρουν οι ήρωές του.
Ο όρος καφκικό, που έχει καθιερωθεί ως ορολογία, συμπυκνώνει την ατμόσφαιρα που αποπνέει το σύνολο του έργου του και χρησιμοποιείται σήμερα για τον χαρακτηρισμό κάθε έργου τέχνης που εμφανίζει κοινά χαρακτηριστικά. Η «Δίκη» και «Ο Πύργος» εξιστορούν την εφιαλτική εμπλοκή του ήρωα στα γρανάζια μιας απρόσωπης, αδυσώπητης εξουσίας που τον τιμωρεί για κάτι μη συγκεκριμένο, για ένα έγκλημά του που ο ίδιος αγνοεί ή που υπάρχει ενδεχομένως στο υποσυνείδητό του.
Η μεταμόρφωση
Όπως στο δημοφιλέστατο μυθιστόρημα του Κάφκα «Μεταμόρφωση», όπου ο ήρωας συνειδητοποιεί πως έχει μεταμορφωθεί σε έντομο, έτσι και στην «Αναφορά σε μια Ακαδημία» ένας φυλακισμένος πίθηκος αποφασίζει να εξανθρωπιστεί για να μπορέσει να επιβιώσει στον κόσμο των ανθρώπων.
Ο πυρήνας του μύθου της «Μεταμόρφωσης», όπως μας τον κληροδοτεί ο Κάφκα, είναι τόσο απλός όσο είναι και ασύλληπτος. Ο Γκρέγκορ Σάμσα, ένας συνηθισμένος άνθρωπος, ξυπνάει ένα πρωί μεταμορφωμένος σε έντομο. Με αυτή τη βάση και μέσα από τα μάτια του ήρωα-εντόμου, στήνεται μια καθαρά ρεαλιστική ιστορία, ένα απολύτως πιστευτό ψυχολογικό πείραμα, που υπογραμμίζεται από πλήθος οδυνηρά εύστοχων λεπτομερειών στην περιγραφή προσώπων και πραγμάτων.
«Με τι κόστος προσαρμόζεσαι σε μία ταυτότητα;», ρωτάει ο πίθηκος.
«Και με ποιο τίμημα;», συνεχίζει.
Όπως κάθε άτομο, επιδιώκει κι αυτός να αποκτήσει και να διατηρήσει μια θετική κοινωνική ταυτότητα η οποία θα συμβάλει ευνοϊκά στην αυτοεκτίμησή του και στην επιβίωσή του. Ρόλο παίζουν το περιβάλλον, οι διεργασίες της παρατήρησης και της μίμησης αλλά και η συμβολή της αμοιβής στην προσαρμογή.
Πολύ σύντομα ο ήρωάς μας γίνεται ένας διάσημος ερμηνευτής που κάθε βράδυ δίνει παραστάσεις και περιτριγυρίζεται από τον Τύπο και τους θαυμαστές του. Πέτυχε μόνος του τη μεταμόρφωσή του, κατάφερε να γίνει άνθρωπος και τώρα στο απόγειο της δοξασμένης σταδιοδρομίας του, γυρίζει σπίτι κάθε βράδυ μόνος και εκεί τον περιμένει ο απολογισμός του.
Φοβάται πως για τα αξιότιμα μέλη της Ακαδημίας δεν είναι απολύτως κατανοητό τι εννοεί όταν ζητά μια κάποια διέξοδο. Οπωσδήποτε, δεν αναφέρεται στην «ελευθερία».
Σαν πίθηκος γνώρισε την ελευθερία και συνάντησε ανθρώπους που την πόθησαν. Ο ίδιος όμως ποτέ του δεν την αναζήτησε.
Γιατί κατέχει το μυστικό και ξέρει πως η ελευθερία δεν είναι παρά μια ψευδαίσθηση, που σαν διαλυθεί, ο άνθρωπος βυθίζεται στη βαθύτερη απογοήτευση. Και η απογοήτευση είναι εξίσου υψηλό συναίσθημα με την ελευθερία…
Βαθιά υπαρξιακό
Πρόκειται για ένα βαθιά υπαρξιακό και αλληγορικό κείμενο, γνήσια «καφκικό», που εμφορείται από ένα παράξενο κλίμα παραδοξότητας και παραλογισμού, που αναφέρεται στην έννοια της ταυτότητας, στην απομόνωση και τη μοναξιά, στην ελευθερία, στη γνώση, στην εξέλιξη, στην ίδια τη ζωή και τη συνείδησή της. Ο ίδιος ο Κόκκινος Πίτερ, όπως λένε τον πίθηκο – αφηγητή, περιγράφει την ιστορία του μέσα από σκοτεινά και φωτεινά μονοπάτια με έναν απολύτως ποιητικό αλλά ευθύ τρόπο. Πρόκειται για ένα ονειρικό κείμενο σπάνιο, που οι πτυχές του ανακαλύπτονται συνέχεια.
Αριστοτεχνικά το έργο όχι μόνο ξετυλίγει τις αγωνίες, τις ενοχές, τα βιώματα και την αλλοτρίωση του σύγχρονου ανθρώπου, αλλά μιλάει και για τις σχέσεις, για τη μοναχικότητα, για τη συντροφικότητα, για την ανθρωπότητα και την κοινωνία, για τις ρίζες και για τη διαφορετικότητα. Άλλοτε σκληρά και τραγικά, άλλοτε τρυφερά και κομψά, όμως πάντα ουσιαστικά, άμεσα και αληθινά.
«Μύρισέ με», λέει ο Κόκκινος Πίτερ, καθώς γνωρίζει πως η μυρωδιά έχει την οξύτητα, τη ζεστασιά και τη μνήμη μέσα της. Η μυρωδιά είναι μια μη λεκτική επικοινωνία που σχετίζεται με την αντιληπτική ικανότητα και την κατανόηση.
Πραγματικό και φανταστικό
Ο συγγραφέας μάς βάζει μέσα σε ένα λαβύρινθο που αποτελείται από λιλιπούτεια δωμάτια, όπως σε εκείνο το πέτρινο σπιτάκι, στον αριθμό 22 του «χρυσού σοκακιού» στο κάστρο της Πράγας όπου έζησε ένα διάστημα της ζωής του. Μυστικά περάσματα και εσωτερικές αυλές στα όρια μεταξύ πραγματικού και φανταστικού.
Ο Κάφκα όχι μόνο αναλύει τη συμμόρφωση ενός ατόμου σε ξένες, αλλότριες αξιώσεις ή απαιτήσεις με αποτέλεσμα την απομάκρυνση από τον εαυτό του και τον κόσμο της εμπειρίας του, αλλά φτάνει και να μεταφράσει αυτή την άχαρη και ανούσια ύπαρξη σε ύλη, σε σωματική υπόσταση.
Βάναυσα φυλακίστηκε και απεγνωσμένα προσπάθησε να ξεφύγει. Αφού δεν τα κατάφερε, ο πίθηκος – άνθρωπος έρχεται να μας αποκαλύψει την άνοδό του μέσα από τις τάξεις των θηρίων ώστε να γίνει μέλος του «πολιτισμένου κόσμου». Ενός άλλων θηρίων κόσμου, δηλαδή. Έμαθε το ανθρώπινο περπάτημα, την ομιλία, το φτύσιμο, το κάπνισμα, το αλκοόλ, την ανθρώπινη αναλγησία. Μέσα από μια πνευματώδη, σπαραξικάρδια και σαρκαστική ιστορία της αναγκαστικής αφομοίωσης σε έναν άλλο πολιτισμό, ο «Πίθηκος του Κάφκα» τοποθετεί αναπάντεχα έναν καθρέφτη μπροστά στο σύγχρονο κοινό. Κι εμείς έκπληκτοι αντικρίζουμε σ’ αυτόν τον αυτάρεσκο εαυτό μας.
Το έργο είναι μια παραβολή των σχέσεων εξουσίας. Με ισχυρές διαστρωματώσεις φιλοσοφικές, πολιτικές και ψυχικές. Με δύναμη δοσμένο από τον Colin Teevan, αποτελεί μια συναρπαστική θεατρική εμπειρία.
Στην παράσταση ο Κόκκινος Πίτερ ενσαρκώνει αυτούς που είναι «διαφορετικοί» στον αποικιοκρατικό δυτικό πολιτισμό και αναγκάζονται να θάβουν τον αληθινό εαυτό τους κάτω από το συμβατικό ντύσιμο, τη «σωστή» συμπεριφορά και τις συνήθειες των λεγόμενων πολιτισμένων ανθρώπων.
Μέσα στο καφκικό σύμπαν πυκνότητας και δύναμης, εγκλωβίζονται η όραση και η ακοή σε ένα περιβάλλον θλίψης και πνευματώδους δυναμισμού, δίνοντας μορφή στο κλασικό διήγημα με ιδιαίτερο τρόπο. Οι αλληγορίες του, οι παραβολές του, η τρομακτική του ποιητική του άγχους, της ειρωνείας, της ατομικής ευθύνης, είναι τόσο σύγχρονες όσο προφητικές έμοιαζαν στον καιρό του.
Οι συντελεστές
Η παράσταση του «Από Μηχανής Θεάτρου» σε σκηνοθεσία – σύλληψη εικαστικού χώρου Άκι Βλουτή έχει σαρδόνιο χιούμορ και σουρεαλιστική ακρίβεια. Οι φωτισμοί παίζουν με τη σκιά και το συναίσθημα. Το ηχοτοπίο του Σταύρου Γασπαράτου είναι υπέροχα ατμοσφαιρικό και έντονα υποβλητικό. Η κίνηση της Μαριέλλας Νέστορα κωμική και ζωηρή, με καλλιτεχνικά προχωρημένη μίμηση του ζωώδους σωματικού σφρίγους και της φυσικής ευλυγισίας.
Το Video Art του Παντελή Μάκκα σχεδόν συμπρωταγωνιστεί. Στην αρχή στο φόντο εμφανίζεται ο πολύπλοκος πίνακας του Πολωνού ζωγράφου Γιαν Ματέικο, ο οποίος εκτίθεται στο Εθνικό Μουσείο της Βαρσοβίας, «Η μάχη του Γκρούνβαλντ» (1878), ένα αριστούργημα της πολωνικής τέχνης στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα, που απεικονίζει τη στρατιωτική νίκη του πολωνικού και λιθουανικού στρατού επί των Ιπποτών του Τευτονικού Τάγματος στις 15 Ιουλίου του 1410. Ένα μνημειώδες και σύγχρονο έργο που έχει εμπνεύσει καλλιτέχνες, συγγραφείς, κινηματογραφιστές, ιστορικούς, ακόμη και πολιτικούς. Κατόπιν χρώματα και εικόνες, φωτογραφίες – ντοκουμέντα και σχέδια εναλλάσσονται, συνδέονται και συνδυάζονται με ψυχεδελική αρμονία.
Η ερμηνεία
Ο Χάρης Αττώνης, που υπογράφει και την εξαιρετική μετάφραση, μου άρεσε πολύ. Παρότι στον ίδιο ρόλο είχα παρακολουθήσει παλαιότερα την αξεπέραστη Kathryn Hunter στην παραγωγή του Young Vic, ο Αττώνης απέδειξε την ερμηνευτική του δύναμη και την υποκριτική αντοχή του και έπλασε ένα φανταστικό υβριδικό πλάσμα που βρίσκεται στο ενδιάμεσο ζώου και ανθρώπου. Ευέλικτος σωματικά, όσο και πνευματικά, γρήγορος και εκφραστικός. Φορώντας το κομψό μαύρο κοστούμι του Νίκου Αναγνωστόπουλου, που παρέπεμπε σε μιούζικαλ και σατίριζε τη συμβατικότητα, ήταν ένας πίθηκος ειλικρινής και φιλικός. Με τα ράμματα από τις τραυματικές εμπειρίες στο πρόσωπο, με τη φωνή χρωματισμένη από την κολακεία για να κερδίσει την εύνοια της Ακαδημίας, δίχως όμως να μπορεί να κρύψει την περιφρόνησή του για την ανθρώπινη υποκρισία, σκηνοθετικά καθοδηγημένος από τον Άκι Βλουτή, ήταν έξοχος. Ένας κωμικοτραγικός ήρωας, ένας σκερτσόζος πίθηκος εμποτισμένος με ειρωνική σοφία, αναιδές χιούμορ, επιβεβλημένη ευπρέπεια, συμπαθές θράσος και ευγενή μελαγχολία.
Μια αξιοσημείωτη απόδοση από έναν πραγματικά σημαντικό ηθοποιό και δουλευτή του θεάτρου.
Διαθέστε 60 λεπτά από το χρόνο σας για να δείτε αυτή τη θεατρική παράσταση. Μια εκπληκτική παράσταση σωματικού θεάτρου. Ελκυστική, τολμηρή, απειλητική, διασκεδαστική.
* O Κόλιν Τίβαν (Colin Teevan) είναι ένας από τους σημαντικότερους Ιρλανδούς θεατρικούς συγγραφείς που επιπλέον επιδίδεται με άνεση στη μετάφραση από τα αρχαία ελληνικά, τα ιταλικά και τα γαλλικά. Συνεργάτης του σερ Πίτερ Χολ, φοίτησε στο Belvedere School στο Δουβλίνο, το περίφημο σχολείο όπου πήγε και ο Τζέιμς Τζόις. Εκεί καλλιέργησε, μεταξύ άλλων, την αγάπη του για το κλασικό θέατρο.
Ταυτότητα παράστασης
Σκηνοθεσία – Σύλληψη εικαστικού χώρου: Άκις Βλουτής
Visual Art: Παντελής Μάκκας
Κοστούμια: Νίκος Αναγνωστόπουλος
Πρωτότυπη μουσική: Σταύρος Γασπαράτος
Κίνηση: Μαριέλλα Νέστορα
Βοηθός Σκηνοθέτη: Βάσω Στεργίου
Φωτογραφίες: Γιώργος Καπλανίδης
* Ερμηνεύει ο Χάρης Αττώνης που επίσης μεταφράζει το έργο.
Πληροφορίες
Από Μηχανής Θέατρο
Ακαδήμου 13, Αθήνα 104 36
Τηλέφωνο: 21 0523 1131
Κάθε Παρασκευή, Σάββατο και Κυριακή
