Του Παναγιώτη Μήλα
Κοντά στο Βασιλικό Παλάτι του Βελγίου, στις Βρυξέλλες, υπάρχει μια δέσμη Μουσείων. Όλα τα παλιά μεγαλοπρεπή κτήρια έχουν στεγάσει Μουσεία για τις Τέχνες, την Ιστορία, τις Φυσικές Επιστήμες, τα Κόμικ κ.λπ. κ.λπ.
Το Νοέμβριο του 2019 ήμουν στην καρδιά της Ευρώπης και θέλησα να επισκεφθώ το Μουσείο Σοκολάτας (ναι! Υπάρχει και αυτό), αλλά και το Μουσείο Κόμικ (ναι, ναι! Και αυτό υπάρχει) μιας και ο Τεντέν, ο Σπιρού, τα Στρουμφάκια και ο Λούκι Λουκ είναι μερικοί από τους κλασικούς χάρτινους ήρωες με βελγική καταγωγή και το Βέλγιο καμαρώνει και για τους 700 σχεδιαστές κινουμένων σχεδίων που διαθέτει.
Ο δρόμος όμως με έφερε στο Μουσείο Ρενέ Μαγκρίτ, το οποίο είχα επισκεφτεί και στο παρελθόν. Είχα χρόνο και μπήκα για να ακολουθήσω την πάγια μέθοδό μου όταν επισκέπτομαι ένα Μουσείο: Περιφέρομαι στους διαδρόμους, στις αίθουσες, σε κάθε όροφο και παρατηρώ τα έργα από κάποια απόσταση. «Συνομιλώ» με τα μάτια. Τελικά φθάνω και στο πωλητήριο του Μουσείου για μια πιο ενδελεχή αναζήτηση…
***
Το Μουσείο Μαγκρίτ είναι ένα από τα μουσεία της ομάδας των Βασιλικών Μουσείων Καλών Τεχνών του Βελγίου. Στεγάζεται σε ένα πενταώροφο νέο-κλασικό κτήριο που ήταν ξενοδοχείο και βρίσκεται κοντά στο Βασιλικό Παλάτι.
Είναι αφιερωμένο στα έργα του διάσημου Βέλγου σουρεαλιστή καλλιτέχνη Ρενέ Μαγκρίτ (Rene Magritte), ο οποίος γεννήθηκε το 1898 και «μάζεψε» τα χρώματά του το 1967. Ήταν ένας κορυφαίος σουρεαλιστής καλλιτέχνης με επιρροές από το κίνημα του ντανταϊσμού και στα έργα του συχνά απεικόνιζε συνηθισμένα αντικείμενα σε ένα ασυνήθιστο πλαίσιο.
Το Μουσείο άνοιξε για το κοινό στις 30 Μαΐου του 2009 και φιλοξενεί περίπου 200 αυθεντικά έργα του Μαγκρίτ, πίνακες, ζωγραφιές και γλυπτά στα οποία περιλαμβάνονται διάσημα έργα. Επιπλέον, στο μουσείο παρουσιάζονται ταινίες μικρού μήκους που δημιούργησε ο Μαγκρίτ μετά το 1956. Περιλαμβάνει ακόμη και πειραματικές φωτογραφίες του καλλιτέχνη από το 1920 μέχρι τον θάνατό του.
***
Μία από αυτές τις φωτογραφίες με τράβηξε όπως ο μαγνήτης τραβάει τις βελόνες. Ήταν ο Μαγκρίτ με έναν Έλληνα. Ήταν ένας διάσημος Έλληνας ο οποίος ετάφη εν ζωή το 1983 και… του το ανακοίνωσαν το 1987.
Ήταν ο Αλέξανδρος Ιόλας που φορούσε ένα καπέλο στον Μαγκρίτ. Ένα καπέλο που είναι διάσημο. Διάσημο γιατί εκτός από τα έργα του καθετί που χρησιμοποιούσε ο ζωγράφος στη καθημερινή του ζωή έχει γίνει σήμερα ευπώλητο αντικείμενο στο πωλητήριο του Μουσείου.
Εδώ αξίζει να πω ότι το Μουσείο Ρενέ Μαγκρίτ είναι μια βιομηχανία τέχνης που ενισχύει την οικονομία της χώρας με τα έσοδα από τα εκατομμύρια των επισκεπτών που συρρέουν σε αυτό κάθε χρόνο.
ΟΚ! Θα μου πείτε τώρα: Τι μας νοιάζει εμάς του Έλληνες ο Μαγκρίτ, ο Ιόλας και η φωτογραφία τους;
Απλούστατον: Ο Αλέξανδρος Ιόλας ανέδειξε τον Μαγκρίτ. Η πρώτη μεγάλη έκθεση του καλλιτέχνη έγινε στην γκαλερί του Ιόλα στη Νέα Υόρκη.
Έτσι απογειώθηκε η φήμη του και σήμερα (να το πω πεζοδρομιακά) το Μουσείο Μαγκρίτ «κόβει μονέδα» και αυτό το χρωστά στον Έλληνα.
***
Αυτός ο εμπνευσμένος Έλληνας ανέδειξε τον Άντι Γουόρχολ διοργανώνοντας την πρώτη του ατομική του έκθεση. Αργότερα συνεργάστηκε με τους Nouveau Realists (Niki de Saint Phalle, Jean Tingueli, Martial Raysse κ.α.), με καλλιτέχνες της Arte Povera (Γιάννης Κουνέλλης, Pino Pascali κ.α.)
O Ιόλας παρέμεινε αποκλειστικός αντιπρόσωπος του Μαξ Ερνστ και του Ρενέ Μαγκρίτ για τις ΗΠΑ μέχρι το θάνατό τους.
Αποτέλεσε έναν από τους πρωτοπόρους στην ανάπτυξη ενός «δικτύου» από αίθουσες τέχνης δορυφόρους μιας κεντρικής γκαλερί: Άνοιξε νέες Alexandre Iolas Galleries σε Γενεύη (1963), Παρίσι (1964), Μιλάνο (1965), Ζυρίχη, Μαδρίτη και Ρώμη, καθώς και περισσότερες στη Νέα Υόρκη.
Εξέδωσε επίσης καταλόγους τέχνης στους οποίους προλογίζουν μεταξύ άλλων ο Andre Breton και o Pierre Restany. Επίσης είχε την πρωτοβουλία για την έκδοση συλλεκτικών βιβλίων καλλιτεχνών και ποιητών σε περιορισμένο αριθμό αντιτύπων (Μαξ Ερνστ, Γιάννης Ρίτσος, Οδυσσέας Ελύτης κ.α.). Παράλληλα, προώθησε στο εξωτερικό Έλληνες καλλιτέχνες, όπως τους Νίκο Χατζηκυριάκο – Γκίκα, Πολύγνωτο Βαγή, Γεώργιο Γουναρό, Γιάννη Μόραλη και Γιάννη Τσαρούχη. Συνεργάστηκε όμως και με τη νεότερη γενιά Ελλήνων όπως οι Κώστας Τσόκλης, Παύλος, Takis και η Μάρα Καρέτσου, οι οποίοι είχαν ήδη ξεκινήσει μια σταδιοδρομία στο εξωτερικό.
***
Έτσι ο Αλέξανδρος Ιόλας υπήρξε η επιτομή της φράσης «ουδείς προφήτης εν τη πατρίδι αυτού» ή, σε νεοελληνικό λόγο, «κανένας προφήτης στον τόπο του». Πρόκειται για μια φράση που δυστυχώς, είναι πάντα επίκαιρη. Εμπεριέχει μεγάλη αλήθεια και συνεχώς τη συναντάμε στη ζωή μας.
***
Αξίζει να θυμηθούμε εδώ ότι ο Ιόλας από τη δεκαετία του 1960 περνούσε όλο και περισσότερο χρόνο στην Ελλάδα. Έχτισε τότε στην Αγία Παρασκευή ένα λαμπερό σπίτι, για τα δεδομένα της Ελλάδας, ένα ανάκτορο. Εκεί μετέφερε την τεράστια προσωπική συλλογή του από έργα αρχαίας, βυζαντινής και σύγχρονης Τέχνης, καθώς και άλλα κομμάτια όπως ταπισερί, έπιπλα και σερβίτσια μεγάλης καλλιτεχνικής και χρηματικής αξίας.
Όμως από το 1983 αντιμετώπισε τη «βιομηχανία λάσπης» μερίδας του ελληνικού Τύπου. Το φαινόμενο πήρε από το 1984 διαστάσεις σκανδάλου. Αφορμή στάθηκαν τόσο κάποιες προκλητικές για την εποχή δηλώσεις του όσο και κυρίως οι καταγγελίες πρώην συνεργάτη του. Η υπόθεση έφτασε ως τη δικαιοσύνη και απασχόλησε και τον διεθνή Τύπο. Υπήρξε μάλιστα από το εξωτερικό και προσπάθεια υπεράσπισης του Ιόλα, με πρωτοβουλία του Κώστα Γαβρά, την οποία συνυπέγραψαν πολλές διεθνείς προσωπικότητες, ανάμεσά τους και ο Φρανσουά Μιτεράν.
***
Παρά την πικρία του προς το επίσημο κράτος λίγο πριν πεθάνει εξέφρασε την επιθυμία του να δωρίσει την αμύθητη συλλογή του από έργα τέχνης. Όμως η ελληνική κυβέρνηση αρνήθηκε την προσφορά του και έτσι το μεγαλύτερο μέρος της συλλογής του… χάθηκε. Η έπαυλή του στην Αγία Παρασκευή λεηλατήθηκε μέρα – μεσημέρι…
Λίγο πριν, το 1984, δώρισε στο Μακεδονικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης 47 έργα σύγχρονης τέχνης από την προσωπική του συλλογή, ενώ υποσχέθηκε να προσθέσει και άλλα στη δωρεά.
Το 1987 ωστόσο πεθαίνει σε νοσοκομείο της Νέας Υόρκης νικημένος από τη νόσο του AIDS και δεν προλαβαίνει να εκπληρώσει το όνειρό του.
Η βιογραφία του κυκλοφόρησε το 2012 (είκοσι πέντε χρόνια μετά τον θάνατό του) έπειτα από δική του εντολή που είχε αφήσει στον δικηγόρο του και στον βιογράφο του, Νίκο Σταθούλη.
***
Ο Αλέξανδρος Ιόλας γεννήθηκε στην Αλεξάνδρεια (Αίγυπτος) στις 26 Μαρτίου 1907 και έφυγε από τη ζωή στη Νέα Υόρκη (ΗΠΑ) στις 8 Ιουνίου 1987.
***
Με ομόφωνη απόφαση του Κεντρικού Συμβουλίου Νεωτέρων Μνημείων, 33 χρόνια από τον θάνατο του Αλέξανδρου Ιόλα, εγκρίθηκε [24 Ιουνίου 2020] η μελέτη μετατροπής της ιστορικής του βίλας στην Αγία Παρασκευή σε χώρο εκθέσεων και πολιτιστικών δραστηριοτήτων.
Η προτεινόμενη χρήση συμφωνεί με το όραμα του Ιόλα, αναδεικνύοντας το χαρακτηρισμένο από το 1998 διατηρητέο κτήριο, το οποίο αγόρασε ο δήμος της Αγίας Παρασκευής, το 2017, για να το αξιοποιήσει ως Κέντρο Πολιτισμού. Το 2018 η μελέτη με τίτλο «Δημιουργική επανάχρηση ιδιοκτησίας Ιόλα» εντάχθηκε στο ΕΣΠΑ, με φορέα υλοποίησης το Δήμο Αγίας Παρασκευής με τον όρο «οι απαραίτητες μελέτες, καθώς και οι τυχόν τροποποιήσεις και συμπληρώσεις να υποβληθούν για έγκριση στις αρμόδιες υπηρεσίες του Υπουργείου Πολιτισμού και να συνταχθούν βάσει προδιαγραφών οι οποίες θα δοθούν από τη Διεύθυνση Προστασίας και Αναστήλωσης Νεωτέρων και Σύγχρονων Μνημείων».
