Της Ειρήνης Αϊβαλιώτου
«Καθίστε αναπαυτικά και αφήστε τη φαντασία σας ελεύθερη να βιώσει μια παράσταση τόσο άψογα κουρδισμένη σαν το τικ – τακ του εκκρεμούς. Οι ρυθμοί είναι φοβεροί και ο Λευτέρης Βογιατζής συναρπαστικός. Δεξιοτέχνης της αφήγησης».
Αυτά έγραφα σε ένα από τα πρώτα μου κείμενα, εδώ στο catisart. Ήταν μια ανάσα πνοής, ένα ανοιξιάτικο άρωμα, μια δροσερή σταγόνα από αυτό που είχα νιώσει παρακολουθώντας στο Θέατρο της Οδού Κυκλάδων το «Ύστατο σήμερα» του Χάουαρντ Μπάρκερ.
Στο θέατρο που τον γνωρίσαμε. Εκεί που μπήκαμε μαζί του βαθιά στο λαβύρινθο. Εκείνος μας οδήγησε. Γιατί όλες οι παραστάσεις του κόσμου είναι ένας λαβύρινθος. Mαζί του ανακαλύψαμε τον μίτο, και την Αριάδνη μαζί. Την Αντιγόνη, τον Αμφιτρύωνα, τον Θείο Βάνια. Σ’ ένα “Σχολείο Γυναικών”, με μια “Σπασμένη στάμνα” ή στην “Μπέλα Βενέτσια” μικρή σημασία έχει. Τέρατα, μυστικά και θησαυρούς. Μαζί του. Μας οδηγούσε κρατώντας μας από το χέρι.
Θυμάμαι την πρώτη φορά που μας συστήσανε. Ήταν πολύ παλιά. Με σύστησαν με το επώνυμο του συζύγου μου. «Η κυρία Μήλα», του είπαν. Αυτός δεν άκουσε καλά και είπε: «Λουντμίλα, α τι ωραίο όνομα!». Η μουσική των λέξεων, η χαριτωμένη ασημαντότητα της γλώσσας. Η αντιστροφή, η αθωότητα, η παιδικότητα.
Για δεκαετίες δεν έπαυε να μας καταπλήσσει, να καταπλήσσει τους πάντες με την ποίηση στις παραστάσεις του. Ένα αστέρι που έλαμπε από μια γωνία λιγότερο γνωστή στο πλατύ κοινό. Αφόπλιζε ακόμα και τους δύσπιστους, με το απόλυτο πνεύμα πρωτοπορίας κι εκείνη την τρυφερή αγαλλίαση που πρόσφεραν οι σκηνοθεσίες του. Ήταν μια ιδιόμορφη αγιότητα, ένας γητευτής των καιρών…
Θυμάμαι που στα καμαρίνια μετά την παράσταση έπινε ένα ποτήρι κόκκινο κρασί.
Τον θυμάμαι στην οδό Κυκλάδων, έξω από το θέατρο, να συζητά και να ατενίζει το απέναντι πεζοδρόμιο.
Τον θυμάμαι στα καμαρίνια της Επιδαύρου. Την τελευταία φορά. Μετά το θρίαμβο του “Αμφιτρύωνα”. Να δέχεται τα συγχαρητήρια των συναδέλφων του, των καλλιτεχνών και του κοινού. Μερικές φορές να σκύβει για να πει κάτι παραπάνω σε κάποιο αυτί. Καταπονημένος και γλυκός. Όλος ένα φέγγος.
Σαν παιδί – θαύμα
Έγραφα γι’ αυτή την παράσταση εδώ στο catisart: «Απαιτείται θεατρικό δαιμόνιο για να δώσεις σάρκα και οστά στα “προσωπεία του δόλου” και επίσης χρειάζεται μια φίνα τέχνη για να λυθεί κωμικά το πρόβλημα των διπλών προσώπων και των μεταμορφώσεων. Ο σκηνοθέτης το πέτυχε απόλυτα. Είχε βεβαίως στη διάθεσή του, εκτός από τον εξαιρετικό του θίασο, κι ένα καλοεπιλεγμένο επιτελείο σημαντικών συνεργατών, που υλοποίησαν την, όπως πάντα, εξαιρετικά δουλεμένη και ποιοτικά άρτια σκηνοθετική του προσέγγιση.
Ο Λευτέρης Βογιατζής κρατιέται σ’ έναν ονειρικό, πανέμορφο κόσμο, σαν παιδί – θαύμα. Ψάχνει τις ιδέες του μέσα σε κόσμους μαγικούς, ξέρει να αξιοποιεί το παιχνίδι των φαινομένων και να δημιουργεί πνευματικές περιπέτειες άκρως γοητευτικές. Παίρνει από τα αρώματα των άστρων και της φύσης και επινοεί ένα θαυμαστό σύμπαν που γαληνεύει την καρδιά».
π.Β. και μ.Β.
Για την «Αντιγόνη» του είχε γράψει ο Παναγιώτης Μήλας στη «Ναυτεμπορική»: Μετά την «Αντιγόνη» που παρουσίασε ο Λευτέρης Βογιατζής στην Επίδαυρο, τα πάντα θα πρέπει να χαρακτηρίζονται ως προ και μετά Βογιατζή (π.Β. και μ.Β.). Ο πληθωρικός σκηνοθέτης και ηθοποιός δίδαξε την τραγωδία του Σοφοκλή με ένα μοναδικό τρόπο. Το κοινό και τις δύο ημέρες τίμησε -με εξάντληση των εισιτηρίων- την τελευταία παράσταση της φετινής νέας -επιτυχημένης- πορείας του Ελληνικού Φεστιβάλ.
Το κοινό τίμησε τη Νέα Σκηνή του Λευτέρη Βογιατζή με παρατεταμένο χειροκρότημα όταν τα φώτα έσβησαν. Ο Λευτέρης Βογιατζής πάλεψε με το «θηρίο» και βγήκε άξιος νικητής. Αυτό ήταν το αποτέλεσμα της έρευνάς του, της μελέτης του, της επιμονής του για το τέλειο. Ο σκηνοθέτης θύμισε σε πολλούς νεωτεριστές και νεωτερίζοντες ότι το αρχαίο θέατρο της Επιδαύρου δεν έχει ανάγκη από μικρόφωνα, ηχητικές εγκαταστάσεις, μεγάφωνα και άλλα παρόμοια ενισχυτικά…
Η φωτεινότητα των ματιών του
Υπάρχει ωστόσο κάτι που μέσα μου έχει μια θέση κρατημένη για πάντα. Είναι η φωτεινότητα των ματιών του. Είτε ήταν στη σκηνή είτε εκτός σκηνής. Είχαν ένα φως τα μάτια του, μια λάμψη παιδική και παιχνιδιάρικη. Σαν αυτή που έχουν τα παιδιά όταν κρύβονται από τους μεγάλους. Λίγο αδέξια και έξυπνη ταυτόχρονα.
«Έκανε ένα έργο σισύφειο, για τη λεπτομέρεια»
Τον θυμάμαι ως θεατή σε παραστάσεις συναδέλφων του.
Ήξερα ότι ήταν ευαίσθητος στη θέα του αίματος.
Μπορεί να τον μισούσες και την επόμενη στιγμή να τον λάτρευες. Ανέβαινε, προς την τελειότητα. Μοχθούσε, για την ουσία. Έκανε ένα έργο σισύφειο, για τη λεπτομέρεια. Κατέβαινε και ξανάρχιζε. Ξανά και ξανά.
«Είναι ο Λευτέρης»
Ο Βασίλης Κουκαλάνι, που συνεργάστηκε μαζί του στο «Θερμοκήπιο», μου έλεγε: «Ο Λευτέρης είναι σκηνοθέτης με όραμα -κάτι που σπανίζει στο ελληνικό θέατρο- και ηθοποιός με μια θεία σκηνική αφέλεια …και σκηνοθέτης και ηθοποιός… και τελικά δεν είναι ούτε το ένα, ούτε το άλλο. Είναι ο Λευτέρης. Τέλος».
Σε εκπαιδεύει
Σε συνέντευξή μου με τον Γιώργο Γάλλο, μου είπε για τη συνεργασία τους: “Θεωρώντας δεδομένο ότι οι συνήθειές μας είναι παγίδα στην εξέλιξή μας, είναι πραγματική εμπειρία να δουλεύεις με τον Λευτέρη κυρίως γιατί σε εκπαιδεύει στο να μπορείς να διευρύνεις τα προσωπικά σου όρια. Ανακαλύπτεις ότι υπάρχουν κι άλλοι δρόμοι για να πλησιάσεις ένα ρόλο, χωρίς τη χρήση των γνώριμων «όπλων» σου, κι έτσι μπορεί μια πρόβα να είναι ιδιαίτερα αποκαλυπτική”.
Τρυφερότητα, καλοσύνη, λαμπρότητα…
Στις δύο φωτογραφίες που συνοδεύουν το κείμενο, ο Λευτέρης Βογιατζής είναι με τον αγαπημένο του γάτο, τον Φανερούλη. Τις κοιτάζω και τις ξανακοιτάζω. Στη μία το αινιγματώδες, η θλίψη, το απροσδιόριστο και στην άλλη η αίσθηση της τρυφερότητας, της καλοσύνης, της λαμπρότητας. Τούτες οι φωτογραφίες λειτουργούν σαν μια αναπόφευκτη διαμεσολάβηση που οδηγεί στο πνεύμα αυτού του αξιαγάπητου θεατράνθρωπου ο οποίος τώρα πια μας ατενίζει από την απέναντι όχθη. Κι εμείς νιώθουμε ακόμα τη ζεστασιά του χεριού του στην παλάμη μας.
Και εδώ μια δική μου ερασιτεχνική φωτογραφία, που τράβηξα… κρυφά με κινητό τηλέφωνο από την πρώτη σειρά των θεατών. Ο Λευτέρης Βογιατζής διακρίνεται πίσω από το τζάμι, λίγο πριν βγει στη σκηνή για την παράσταση “Ύστατο σήμερα”.
***
Λευτέρης Βογιατζής [Καλλιθέα, 12 Οκτωβρίου 1944 – Αθήνα, 2 Μαΐου 2013].
