Της Ειρήνης Αϊβαλιώτου
Οφείλουμε να ευχαριστήσουμε τη νεανική και γυναικεία, στην πλειονότητά της, ομάδα Gras γιατί έφερε ξανά στην επιφάνεια, μέσω του θεάτρου, μία από τις μεγαλύτερες βαρβαρότητες του 20ου αιώνα: το πρόγραμμα εξόντωσης των Εβραίων και άλλων ανεπιθύμητων μειονοτήτων, όπως Τσιγγάνων, ομοφυλόφιλων, κομμουνιστών, από τους ναζί κατά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Επίσης γιατί ευφυώς το συνέδεσε με τη σημερινή εποχή.
«Σας προσκαλούμε σε μια βραδιά στο Πρότυπο Κέντρο Υποδοχής Άλλων (Π.Κ.Υ.Α.). Κάποιοι απλώς το ονειρεύτηκαν, εμείς καταφέραμε να το πραγματοποιήσουμε, δίνοντας λύση στο άλυτο πρόβλημα που βασάνιζε επί δεκαετίες τη χώρα μας. Ανοίγουμε για πρώτη φορά τις πόρτες μας περήφανοι για την επιτυχία αυτή. Τραβήξτε φωτογραφίες. Είστε τα μάτια του κόσμου». Το βρίσκεται φρικτά επίκαιρο; Κι όμως είναι. Δεν απατάσθε.
Η παράσταση, που παρουσιάστηκε, στο πλαίσιο του Off-Off Athens, στην κεντρική σκηνή του Επί Κολωνώ, ήταν μια γυναικεία αλλά διόλου αδύναμη γροθιά στο στομάχι. Γεμάτη ευαισθησία, υπαρξιακή αγωνία και δραματική διαχρονικότητα.
Ξεκίνησε με ένα πάρτι γενεθλίων, με τα κορίτσια ντυμένα στα χαρούμενα φορέματά τους να χορεύουν τρελά σουίνγκ και ροκ εν ρολ. Η τούρτα στο μπλε του συντηρητισμού στο μακρύ τραπέζι, το κεράκια, η σαμπάνια, τα μπαλόνια, όλα κάνουν το περιβάλλον να μοιάζει με μια συνηθισμένη νεανική γιορτή. Ώσπου μέσα σε δευτερόλεπτα όλα αλλάζουν, όλα ανατρέπονται, όλα σε ταράζουν. Το χαμόγελο στα χείλη του κοινού παγώνει. Οι εναλλαγές είναι συνεχείς και μοιάζουν με σκοτσέζικο ντους. Από την ανεμελιά στη σκληρότητα, στη βαναυσότητα, στη βαρβαρότητα. Οι εκφράσεις χαράς μετατρέπονται σε εκφράσεις οδύνης, τρόμου και υστερίας. Μεταβολές αδιάκοπες, αδιάπτωτες και επώδυνες. Αιφνιδιασμοί αλλεπάλληλοι. Από το όνειρο στον εφιάλτη, σαν το σαδιστικό παιχνίδι στα χέρια διεστραμμένων δολοφόνων.
Eξαιρετική στιγμή της παράστασης είναι όταν το χαριτωμένο «Άστο το χεράκι σου» σε στίχους Αλέκου Σακελλαρίου και μουσική υπόκρουση Κώστα Καπνίση, τραγουδιέται από τα κορίτσια της παράστασης με υπόκρουση από στρατιωτικό εμβατήριο και βροντερό «βάδισμα χήνας». Αντιθετικά και σημειολογικά. Από εκείνες τις θεατρικές στιγμές που συγκλονίζουν. Σκηνή πικρή, στοχαστική, ανατριχιαστική.
Πριν από το τέλος της παράστασης, που μας συνεπήρε, η λέξη HELP γράφεται με γαλάζια, κρεμώδη γράμματα στα σώματα και τα ρούχα των ηθοποιών. Οι ηθοποιοί Ξένια Αλεξίου, Έλια Ζαχαριουδάκη, Λία Καράμπελα, Ιωάννα Κυρίτση, Έλισάβετ Λουμπαρδιά, Ηλέκτρα Μαντζουρίδου-Γκούμα, Ήρα Ρόκου, Δήμητρα Τζιμούρτου, Ματίνα Τζοβέννου, Λήδα Τουλουμάκου ήταν απόλυτα παρούσες, πλήρως συγκεντρωμένες και δημιουργούσαν μια όμορφη και ολοκληρωμένη ενότητα.
H τέχνη ως επικάλυψη
«Ο κύριος Γκίζεκινγκ ερμήνευε Κλοντ Ντεμπισί με άψογη τεχνική τη στιγμή που έξω από το παράθυρό του ακούγονταν οι κραυγές εκείνων που περνούσαν έγκλειστοι στα τρένα διά μέσου του Μονάχου, καθ’ οδόν προς το Νταχάου». Όταν τα τέρατα εξουσιάζουν, ακόμη και η τέχνη μπορεί να γίνει διακόσμηση, επικάλυψη, πλαίσιο στο πρόσωπο της φρίκης και της βαρβαρότητας.
Είναι δυνατόν να διαβάζει κανείς Γκαίτε, Νίτσε, Ρίλκε, να παίζει Μπαχ ή Σούμπερτ, να απολαμβάνει το μεγαλείο του πνεύματος σε όλη του την έκταση και τη γενναιοδωρία και την επόμενη στιγμή, την επόμενη ώρα, την επόμενη μέρα να διαπράττει το φριχτό του έργο σε ένα στρατόπεδο συγκέντρωσης; Να βασανίζει, να δολοφονεί, να οδηγεί αθώους ανθρώπους στα κρεματόρια και στους θαλάμους αερίων; Πόσο η προπαγάνδα, η πλύση εγκεφάλου, η χειραγώγηση, ο φανατισμός μπορούν να μετατρέψουν τον άνθρωπο σε κτήνος; Πώς μια ολόκληρη γενιά μπόρεσε να ζήσει έτσι;
Πώς είναι δυνατόν καλλιτέχνες, άνθρωποι εμπνευσμένοι και προικισμένοι με το ταλέντο να υπηρετούν την τέχνη, υπηρετούσαν την κτηνωδία; Στα πολεμικά ντοκιμαντέρ του Καρλ Ρίτερ, οι «Βαλκυρίες» του Ρίχαρντ Βάγκνερ ευλογούσαν την κάθετη εφόρμηση των Στούκας. Η σκηνοθέτις Λένι Ρίφενσταλ προτιμούσε στα δικά της φιλμ Μπετόβεν και Βάγκνερ διά χειρός Χέρμπερτ φον Κάραγιαν ή τη στιλπνή και ιλιγγιώδη μουσική του Ρίχαρντ Στράους. Ευφυής συνθέτης ο Στράους, όμως διετέλεσε πρώτος πρόεδρος του Μουσικού Επιμελητηρίου του Ράιχ και συνέθεσε τον ύμνο των χιτλερικών Ολυμπιακών Αγώνων.
Το έκαναν με πλήρη συνείδηση, περνώντας κατευθείαν από το αίσθημα ήττας και ταπείνωσης στη βαρβαρότητα του πιο κτηνώδους εφιάλτη. Σύμφωνα με τον Νόρμαν Κον, μέλος της Βρετανικής Ακαδημίας, η ναζιστική φαντασίωση μιας παγκόσμιας εβραϊκής καταστροφικής συνωμοσίας στέκει σε πολύ μικρή απόσταση από τη μεσαιωνική δαιμονολογία. * Πηγή: Εφημερίδα Βήμα: Χρήστος Τσανάκας (Συγγραφέας-Δημοσιογράφος)
Συντελεστές
Ομάδα Gras
Μουσικοί: Δημήτρης Κούστας, Δημήτρης Κουφογιώργος
Τραγούδι: Ελένη Δημοπούλου
Μουσική Παράστασης: Δημήτρης Κουφογιώργος
Βίντεο – Μοντάζ: Χρήστος Λέπουρας
Φωτογραφία: Λήδα Τουλουμάκου
Φώτα: Γιώργος Μπούχρα
Ηθοποιοί
Ξένια Αλεξίου, Έλια Ζαχαριουδάκη, Λία Καράμπελα, Ιωάννα Κυρίτση, Έλισάβετ Λουμπαρδιά, Ηλέκτρα Μαντζουρίδου-Γκούμα, Ήρα Ρόκου, Δήμητρα Τζιμούρτου, Ματίνα Τζοβέννου, Λήδα Τουλουμάκου
Theresienstadt
Το Τερεζίν (Theresienstadt) είναι μια πρώην πόλη-φρούριο η οποία αρχικά χτίστηκε επί Αυτοκράτορα Ιωσήφ του 2ου ως ένα έξυπνο σύστημα από στρατιωτικά οχυρά για τη προστασία του βασιλείου του έναντι της Πρωσίας κατά το 18ο αιώνα. Στη συνέχεια άλλαξε τελείως χρήση και έγινε Εβραϊκό Γκέτο. Χρησιμοποιήθηκε επίσης από τους ναζί κατά το Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο και ως ενδιάμεσο στρατόπεδο για τους Εβραίους, οι οποίοι έπαιρναν το δρόμο με τα τρένα του θανάτου για το Άουσβιτς και την Τρεμπλίνκα. Μέχρι το τέλος του πολέμου περίπου 150.000 Εβραίοι, μεταξύ των οποίων δεκάδες χιλιάδες παιδιά, είχαν περάσει από το Τερεζίν και άλλοι 35.000 πέθαναν από αρρώστιες και πείνα. Την ίδια ώρα οι Γερμανοί χρησιμοποίησαν το Τερεζίν για τους παραπλανητικούς προπαγανδιστικούς σκοπούς τους, προσπαθώντας να το περάσουν στους επισκέπτες του Ερυθρού Σταυρού ως ένα πολιτιστικό και εμπορικό κέντρο το οποίο ευημερούσε. Σήμερα το Τερεζίν θυμάται τη σκοτεινή ιστορία του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου όπου χιλιάδες Εβραίων βρήκαν το θάνατο.
Πολύ ιδιαίτερη είναι η περίπτωση της Τερεζίν ή Τερέζιενσταντ, γερμανιστί. Οι πρώτοι κατάδικοι έφθασαν εκεί στις 24 Νοεμβρίου 1941. Το στρατόπεδο, καμάρι των ναζιστών, έμοιαζε με μικρή πόλη. Σε αυτό επιτρέπονταν, έστω και υπό προϋποθέσεις, παραστάσεις όπερας και θεάτρου ή συναυλίες. Υπήρχε ακόμη και ένα καφενείο, για την ολοκλήρωση της απάτης. Η ναζιστική εβραϊκή πολιτική δεν ήταν παρά «μια απλή μετοίκηση σε αναδομημένες πόλεις όπως η Τερεζίν», ισχυριζόταν με πείσμα η χιτλερική προπαγάνδα. Ακόμη και επιθεωρητές διεθνών οργανισμών εξαπατήθηκαν από αυτό το προπαγανδιστικό κόλπο και χαρακτήρισαν «πρότυπο» το στρατόπεδο. Οι πρώτοι κατάδικοι ήταν Γερμανοεβραίοι άνω των 65 ετών, οι λεγόμενοι και «μισοεβραίοι», βετεράνοι του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου και καλλιτέχνες.
Στις 9 Μαΐου 1945 ο Κόκκινος Στρατός απελευθέρωσε στο Τερέζιενσταντ 17.000 επιβιώσαντες. Ανάμεσά τους, δυστυχώς, δεν ήταν οι συνθέτες Βίκτορ Ούλμαν, Γκίντεον Κλάιν, Ρούντολφ Κάρελ, Πάβελ Χάας, Χανς Κράσα κ.ά. Αργότερα, βρέθηκαν στο στρατόπεδο, οι παρτιτούρες των έργων που έγραψαν εκεί. Ακόμα και μέσα σ’ αυτή την κόλαση του μίσους και της απανθρωπιάς, οι ψυχές τους φτερούγιζαν και δημιουργούσαν.
Οι καλλιτέχνες – ήρωες του Τερεζίν
* Χανς Κράσα (1899-1944)
Ο συνθέτης της περίφημης όπερας «Brundibar» για παιδιά, ερμηνευμένης από παιδιά που κατατροπώνουν τον κακό Μπρούντιμπαρ, ο οποίος χειρίζεται το κακόηχο όργανο της βαρβαρότητας. Γεννημένος στην Πράγα, σπούδασε στη Γερμανική Ακαδημία Μουσικής, όπου και γνωρίστηκε με τον Αλ. φον Ζεμλίνσκι, δάσκαλο και πνευματικό καθοδηγητή του. Κλείστηκε στην Τερεζίν τον Απρίλιο του 1942. Ηδη καταξιωμένος τον Αύγουστο του 1944 ολοκληρώνει το τελευταίο του έργο «Πασακάλια και Φούγκα» ακριβώς δύο μήνες προτού μπει στο τρένο για το Αουσβιτς.
* Βίκτορ Ούλμαν (1898-1944)
Ενα από τα πιο δραστήρια πρόσωπα στην Τερεζίν. Είκοσι έργα γράφτηκαν στο διάστημα της κράτησής του εκεί ενώ συμμετείχε και στη διεύθυνση ψυχαγωγίας. Μόλις 23 ετών αναλαμβάνει τη διεύθυνση της Χορωδίας στην Όπερα της Πράγας. Ως βοηθός του Ζεμλίνσκι στη Χορωδιακή Ένωση συμπράττει σε ιστορικές συναυλίες, όπως στην παρουσίαση των «Gurre Lieder» του Σένμπεργκ. Στα τέλη του ’20 αναλαμβάνει τη διεύθυνση της Όπερας του Ούστι (Βοημία). Στην εξπρεσιονιστική όπερά του «Ο αυτοκράτορας της Ατλαντίδας» χρησιμοποιεί έντονα στοιχεία από το καμπαρέ και την τζαζ. Οι πρόβες της όπερας μέσα στην Τερεζίν ολοκληρώθηκαν λίγες μόλις ημέρες πριν από τη μαζική μεταφορά των κρατουμένων τον Οκτώβριο του 1944 στο Άουσβιτς.
* Γκίντεον Κλάιν (1919-1945)
Γεννήθηκε στη Μοραβία. Από τους πρώτους κρατουμένους της Τερεζίν, προσήχθη εκεί σε ηλικία 22 ετών και ήταν ο πρωταγωνιστής της μουσικής της ζωής. Υπήρξε μαθητής του Β. Κουρτς στο πιάνο και του Αλ. Χάμπα στη σύνθεση. Δεκάδες είναι οι εναρμονίσεις και οι διασκευές του κυρίως σε παραδοσιακά τραγούδια, τσεχικά και εβραϊκά. Συνθέτει μαδριγάλια, τραγούδια πάνω σε ποιήματα των Χέλντερλιν και Κίεν, ένα τρίο για βιολί και τσέλο, τη Φαντασία και Φούγκα για κουαρτέτο εγχόρδων και την περίφημη Σονάτα για πιάνο, το πιο ώριμο από τα διασωθέντα έργα του. Πέθανε τον Ιανουάριο του 1945 στο στρατόπεδο Φίρστεγκρούμπε, μόλις 26 ετών.
* Πάβελ Χάας (1899-1944)
Γεννήθηκε στο Μπρνο. Μελέτησε σε βάθος την παραδοσιακή μουσική, κυρίως της Μοραβίας. Έγκλειστος στην Τερεζίν, το 1943 ολοκληρώνει τη Σπουδή για έγχορδα, η οποία παρουσιάστηκε στους συγκρατουμένους του το καλοκαίρι του 1944, με διευθυντή ορχήστρας τον Κ. Ανσέρλ. Εκτελέστηκε στο Άουσβιτς τον Οκτώβριο της ίδιας χρονιάς. Μετά τον πόλεμο από τον ίδιο τον Ανσερλ βρέθηκαν στην Τερεζίν οι παρτιτούρες του έργου.
* Ρούντολφ Κάρελ (1880-1945)
Ένας από τους ύστατους μαθητές του Ντβόρζακ. Συνελήφθη από την Γκεστάπο τον Μάρτιο του 1943 αφού πρώτα πέρασε πολλά χρόνια στην παρανομία. Στη φυλακή της Πράγας, παρά τις απάνθρωπες συνθήκες κράτησης, γράφει έναν κύκλο τραγουδιών και κομμάτια για πιάνο. Τον Φεβρουάριο του 1945 μεταφέρεται στο Μικρό Φρούριο, τη φυλακή της Τερεζίν. Εκεί πάνω σε σκόρπια κομματάκια χαρτιού συνθέτει το «Nonet», κύκνειο άσμα του. Πέθανε κάτω από αδιευκρίνιστες συνθήκες στις 6 Μαρτίου 1945, μόλις δύο μήνες πριν από το τέλος του πολέμου.
* Κάρελ Μπέρμαν (1919)
Μεταφέρθηκε στην Τερεζίν μόλις 22 ετών. Υπήρξε ακούραστος τραγουδιστής, ηθοποιός, σκηνοθέτης, συνθέτης, οργανωτής και εμψυχωτής κάθε καλλιτεχνικής πρωτοβουλίας στο στρατόπεδο. Έγραψε τη σουίτα Τερεζίν για πιάνο, μια σειρά τραγουδιών για σοπράνο και πιάνο και την «Poupata», κύκλο τεσσάρων μελωδιών για φωνή, μπάσο και πιάνο. Είναι ένας από τους λίγους καλλιτέχνες της Τερεζίν που επέζησε του Ολοκαυτώματος. Ακατάβλητος, στις αρχές της δεκαετίας του 1990 ηχογράφησε συνθέσεις συνθετών της Τερεζίν.
* Πηγή: Εφημερίδα Βήμα: Χρήστος Τσανάκας (Συγγραφέας-Δημοσιογράφος)
Οι στίχοι του τραγουδιού που ακούγεται στην παράσταση.
“Άστο το χεράκι σου”. Στίχοι Αλέκου Σακελλάριου, μουσική Κώστα Καπνίση.
Ξεκινήσαμε πρωί
κι είναι μεσημέρι
άσ’ το το χεράκι σου
να σου το κρατώ
Θα ‘ρθει και το δειλινό
με το πρώτο αστέρι
ξεκινήσαμε πρωί
κι είναι μεσημέρι
Έχουμ’ ως τ’ απόγευμα
δρόμο αρκετό
τίποτ’ άλλο αγάπη μου
τώρα δεν ζητώ
Ας το το χεράκι σου
το μικρό σου χέρι
άσ’ το το χεράκι σου
να σου το κρατώ
Τώρα που νυχτώσαμε
σφίξε μου το χέρι
τώρα ακόμα πιο πολύ
το αναζητώ
Χάθηκε στα σύννεφα
το μικρό τ’ αστέρι
τώρα που νυχτώσαμε
σφίξε μου το χέρι
Μη σε νοιάζει που το φως
είναι λιγοστό
και περπάτα δίπλα μου
όπως περπατώ
