Ο Jan-Werner Müller γράφει στο βιβλίο του «Τι είναι ο λαϊκισμός»: «Μια συγκεκριμένη ηθικολογική φαντασίωση της πολιτικής, ένας τρόπος πρόσληψης του πολιτικού κόσμου, ο οποίος θέτει έναν ηθικά αμόλυντο και πλήρως ενωμένο λαό –στην πραγματικότητα ανύπαρκτο– απέναντι σε ελίτ που θεωρούνται διεφθαρμένες ή, με κάποια άλλη έννοια, ηθικά κατώτερες». Αυτόν τον ορισμό συμπληρώνουν οι Cas Mudde και Crristobal Rovira Kaltwasser στο βιβλίο τους «Λαϊκισμός. Μια συνοπτική εισαγωγή»: Λαϊκισμός είναι μια αβαθής ιδεολογία, «που θεωρεί την κοινωνία χωρισμένη σε δύο ομοιογενή και ανταγωνιστικά στρατόπεδα, τον “αγνό λαό” έναντι της “διεφθαρμένης ελίτ” και η οποία υποστηρίζει ότι η πολιτική θα πρέπει να είναι η έκφραση της volonté générale (γενικής βούλησης) του λαού… Οι αβαθείς ιδεολογίες όπως ο λαϊκισμός έχουν περιορισμένη μορφολογία, η οποία εμφανίζεται απαραίτητα να προσκολλάται –και μερικές φορές ακόμη και να αφομοιώνεται– σε άλλες ιδεολογίες. Στην πραγματικότητα, ο λαϊκισμός σχεδόν πάντα εμφανίζεται προσκολλημένος σε άλλα ιδεολογικά στοιχεία… Ο λαϊκισμός πρέπει να γίνει κατανοητός ως ένα είδος νοητικού χάρτη διαμέσου του οποίου τα άτομα αναλύουν και κατανοούν την πολιτική πραγματικότητα. Δεν αποτελεί τόσο μια συνεκτική ιδεολογική παράδοση όσο ένα σύνολο ιδεών που, στον πραγματικό κόσμο, εμφανίζεται σε συνδυασμό με αρκετές διαφορετικές και μερικές φορές αντικρουόμενες ιδεολογίες».
“Εμείς και μόνο εμείς εκπροσωπούμε τον λαό”, λένε. Τι κοινό έχουν η Μαρίν Λεπέν, ο Ντόναλντ Τραμπ, ο Βίκτορ Ορμπάν, ο Νικολάς Μαδούρο, ο Μπέπε Γκρίλο και θεωρούνται όλοι τους “λαϊκιστές”; Τι είναι ο λαϊκισμός; Οποιοσδήποτε ασκεί κριτική στη Wall Street ή στην Ουάσιγκτον είναι λαϊκιστής; Ποια, ακριβώς, είναι η διαφορά μεταξύ δεξιού και αριστερού λαϊκισμού; Ο λαϊκισμός φέρνει την κυβέρνηση πιο κοντά στους πολίτες ή, μήπως, αποτελεί απειλή για τη δημοκρατία; Ταυτίζεται ο λαϊκισμός με τη δημαγωγία και τη χρήση λεκτικής βίας; Ποια είναι τα βαθύτερα αίτια των εκλογικών του επιτυχιών; Πρέπει να αποκλείσουμε τους λαϊκιστές από τον δημοκρατικό δημόσιο διάλογο ή έχουμε υποχρέωση να τους εντάξουμε στο πολιτικό παιχνίδι; Ποιος είναι, τελικά, ο “λαός” και ποιος είναι σε θέση να μιλά στο όνομά του;
Για τον Γιαν-Βέρνερ Μύλερ, ο πυρήνας του λαϊκισμού συνίσταται στην απόρριψη του πλουραλισμού –αλλά δεν εξαντλείται σε αυτήν. Οι λαϊκιστές πάντοτε θα ισχυρίζονται ότι οι ίδιοι και μόνον οι ίδιοι εκπροσωπούν τον λαό -τη “σιωπηλή πλειοψηφία”- και τα πραγματικά του συμφέροντα. Οι λαϊκιστές, επικαλούμενοι την αξίωσή τους για αποκλειστική ηθική αντιπροσώπευση του λαού, σε περίπτωση που αποκτήσουν επαρκή εξουσία, θα εγκαθιδρύσουν ένα αυταρχικό καθεστώς, το οποίο θα αποκλείει όσους δεν ανήκουν στον “αληθινό λαό”.
Ο Γιαν-Βέρνερ Μύλερ πιστεύει ότι είναι επιτακτική ανάγκη να απαντήσουμε στον λαϊκισμό. Επειδή ο λαϊκισμός οικειοποιείται τον “λαό”, επειδή αρνείται το διαφορετικό και το αποκλίνον, αποτελεί μια διαρκή απειλή για την, ούτως ή άλλως εύθραυστη, δημοκρατία -που σήμερα κινδυνεύει όσο ποτέ.
“Ο λαϊκισμός δεν είναι απλώς αντιπλουραλιστικός· είναι αντιδημοκρατικός -η μόνιμη σκιά της αντιπροσώπευσης. Αυτό υποστηρίζει 0 Jan-Werner Muller σε τούτο το λαμπρό βιβλίο. Δεν υπάρχει καλύτερος οδηγός για τα λαϊκιστικά πάθη του σήμερα”.
Ivan Krastev, International New York Times
“Κανείς δεν έχει γράψει με περισσότερη οξυδέρκεια και περισσότερη γνώση για την πρόσφατη δημοκρατική αποσύνθεση της Ευρώπης από ό,τι ο Jan-Werner Muller. Ο Muller πραγματεύεται εδώ τα ζητήματα-κλειδιά που έχει εγείρει το ξύπνημα του λαϊκισμού σε παγκόσμια κλίμακα. Κατά τι διαφέρει ο λαϊκισμός από τις υπόλοιπες εκδοχές της πολιτικής, γιατί είναι τόσο επικίνδυνος και πώς μπορούμε να τον νικήσουμε; Ο ορισμός του λαϊκισμού από τον Muller ως της αντιπλουραλιστικής, ηθικολογικής σκιάς της δημοκρατίας είναι αριστουργηματικός”.
Dani Rodrik, Πανεπιστήμιο Χάρβαρντ
“Η πιο χρήσιμη δουλειά για να κατανοήσουμε την απήχηση του Τραμπ είναι το δοκίμιο “Τι είναι ο λαϊκισμός;” (2016) του πολιτικού επιστήμονα και καθηγητή στο Πανεπιστήμιο του Πρίνστον, Jan-Werner Muller. Σε αυτό το αναντικατάστατο βιβλίο, ο Muller προσδιορίζει τα πιο έκτυπα χαρακτηριστικά του λαϊκισμού -αντι-ελιτισμός, αντιπλουραλισμός, πολιτικές αποκλεισμού- και αναλύει τον Τραμπ και άλλους λαϊκιστές, μέσα από αυτό το πρίσμα. Διαβάζεται γρήγορα και αξίζει κάθε του σελίδα”.
The Washington Post
Πληροφορίες
Τι είναι ο λαϊκισμός;
Jan-Werner Müller
Mετάφραση: Δημήτρης Η. Αντωνίου
Πόλις, 2017
- Ο Γιαν-Βέρνερ Μίλερ σπούδασε φιλοσοφία, πολιτική θεωρία και ιστορία στο Ελεύθερο Πανεπιστήμιο του Βερολίνου, στο University College του Πανεπιστημίου του Λονδίνου, στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης (όπου και ανακηρύχθηκε διδάκτωρ) και στο Πανεπιστήμιο του Πρίνστον. Το 2005 εξελέγη καθηγητής στο Τμήμα Πολιτικών Επιστημών του Πανεπιστημίου του Πρίνστον. Διετέλεσε Fellow του All Souls College και του St Antony’s College του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης, και δίδαξε στην Ecole des Hautes Etudes en Sciences Sociales και στο Ινστιτούτο Πολιτικών Επιστημών του Παρισιού. Άρθρα του δημοσιεύονται τακτικά στις εφημερίδες Neue Zurcher Zeitung, Frankfurter Allgemeine Zeitung, The Guardian, καθώς και στα περιοδικά Dissent, The Boston Review, Esprit, Commentaire και Raison publique. Άλλα βιβλία του: Another Country: German Intellectuals, Unification and National Identity Furcht und Freiheit: Ein anderer Liberalismus Wo Europa endet. Ungarn, Brussel und das Schicksal der liberalen Demokratie Das demokratische Zeitalter. Eine politische Ideengeschichte Europas im 20. Jahrhundert Στα ελληνικά έχουν κυκλοφορήσει τα βιβλία του: Συνταγματικός πατριωτισμός (Παπαζήσης) Ένας επικίνδυνος νους. Η επίδραση του Καρλ Σμιτ στον ευρωπαϊκό μεταπολεμικό στοχασμό (Πόλις-εξαντλημένο).
-Εικόνα: Mark Rothko – “Orange, Red, Yellow”
