Γράφει η θεατρολόγος Μαρία Μαρή
Η πρεμιέρα πραγματοποιήθηκε στις 28 Ιουνίου στο Θέατρο Αρχαίων Κλεωνών και ακολούθησε περιοδεία σε επιλεγμένους χώρους στην Αττική, στην περιφέρεια και στο Ωδείο Ηρώδου του Αττικού.
Εγώ είδα την παράσταση στο Δημοτικό Θέατρο στο Αίγιο. O σκηνοθέτης Θέμης Μουμουλίδης επιστρέφει για τρίτη φορά στην «Αντιγόνη», την κορυφαία τραγωδία του Σοφοκλή, γεγονός που αποδεικνύει πόσο ανεξάντλητα είναι τα κείμενα αυτά σε ερμηνεία και συσχετισμούς και βέβαια σε προσαρμογή στα νέα κάθε φορά δεδομένα.
Η μετάφραση της Παναγιώτας Πανταζή έχει έναν ρέοντα λόγο, που αφορά άμεσα τον θεατή.
Ο πόλεμος δεν είναι μόνο αυτός εκεί έξω με τις βόμβες, τις σφαίρες, τα αίματα, τον θάνατο, την πείνα. Ο σύγχρονος πόλεμος εξελίσσεται μέσα σε εταιρείες, σε γραφεία, σε καθεστωτικά και κυβερνητικά πεδία.
Η βία διαπιστώνεται στη σύγχρονη, καθημερινή της μορφή. Όλος ο θίασος περνά μπροστά από τους θεατές, με βήμα αυστηρό, σχεδόν στρατιωτικό, υποδηλώνοντας τη σκληρότητα ενός έργου, μιας αδυσώπητης πραγματικότητας.
Η απειλή του πολέμου πάντα ούτως ή άλλως υποδηλώνεται με τον σταθερό ήχο του ελικοπτέρου. Η Αντιγόνη αφυπνισμένη, τρέχει έντρομη. Βλέπει ένα πτώμα, τρομάζει και κρύβεται. Εξηγεί ότι το μόνο που τους έχει απομείνει, μετά την απόφαση του Κρέοντα, είναι η ατίμωση.
Τον Ετεοκλή, θα τον θάψουν με όλες τις τιμές, όμως τον Πολυνείκη θα τον αφήσει άκλαυτο και άταφο να τον φάνε τα όρνια.
Η Αντιγόνη θεωρεί χρέος της να τον θάψει, ενώ η Ισμήνη της υπενθυμίζει τις συμφορές τους και δηλώνει ότι «γεννήθηκαν γυναίκες, οπότε η βία τις υποχρεώνει να υπακούν. Δεν έχουν τη δύναμη να πολεμήσουνε τους άνδρες. Ας τη συγχωρέσουν οι νεκροί, γιατί η βία την αναγκάζει να υπακούσει σε αυτούς που την εξουσιάζουν».
Η Αντιγόνη (Λένα Παπαληγούρα) είναι αποφασισμένη και η Ισμήνη (Λίλα Μπακλέση) τελικά της λέει: «Πορεύεσαι ασυλλόγιστα αλλά με την αγάπη εκείνων, που αγαπάς». Η Ισμήνη είναι η άλλη αντιμετώπιση μιας πραγματικότητας, με παραχωρητικό βλέμμα, καθόλου επαναστατικό.
Ο πόλεμος τελείωσε, ο Χορός τακτοποιεί τις καρέκλες γύρω από το μεγάλο τραπέζι συσκέψεων.
Έρχεται βιαστικός ο Κρέοντας (Μελέτης Ηλίας). Είναι κάθετος, αυστηρός, δυνάστης. Υπάρχει ένας μόνιμος σκοτεινός ήχος που συνοδεύει τα λόγια του, ενώ ο Χορός τον ακούει με ευλάβεια και εμφανή υπακοή.
Λέει τα σχετικά με τον Ετεοκλή και τον Πολυνείκη και διατάζει. Απαγορεύει την ταφή του Πολυνείκη και απειλεί με θάνατο όποιον παραβεί την εντολή του. Αυτή η απαγόρευση είναι μία μορφή πολιτικής βίας που επιβάλλει την κρατική εξουσία πάνω στις παραδόσεις και τη θρησκεία. Κινείται κυριαρχικά γύρω από το τραπέζι.
Την ίδια στιγμή φοβισμένος, με κομμένη την ανάσα, έρχεται ο φύλακας (Μιχάλης Οικονόμου) να αναφέρει ότι κάποιος τόλμησε να σκεπάσει το νεκρό σώμα του Πολυνείκη και εκλιπαρεί για λίγη κατανόηση γιατί δε είναι δίκαιο να την πληρώσει αυτός, που μόνο το είδε.
Οι γύρω από το τραπέζι γελούν, ενώ ο Κρέοντας αναρωτιέται για το ποιος τόλμησε να κάνει μια τέτοια πράξη. Η πράξη αυτή είναι τρομοκρατική, όπως βέβαια και η εξουσία του Κρέοντα.
Η ακραία δράση του Κρέοντα γεννά την αντίδραση. Το ζήτημα είναι πολιτικό. Ευθύς ο άρχων Κρέοντας γίνεται δυνάστης, φωνάζει στο Χορό να πάψει να γελά και ξεκαθαρίζει στον Φύλακα ότι για το καλό που του θέλει πρέπει να βρει και να του φέρει τον δράστη.
Ο Φύλακας φοβάται, δείχνοντας πως είναι τρομερό πράγμα ο κριτής να μην έχει σωστή κρίση. Ο Κρέοντας τον πιάνει από τον λαιμό. Η μουσική δημιουργεί περιβάλλον θρίλερ.
Ο Χορός λέει ότι υπάρχουν πολλά και φοβερά στον κόσμο, όμως τίποτε δεν είναι πιο φοβερό από τον άνθρωπο, ο οποίος μηχανεύεται τα πάντα.
Ο ήχος του ελικοπτέρου θυμίζει πάντα την εμπόλεμη κατάσταση. Κάτω από αυτό το καθεστώς της φοβέρας ο Φύλακας, σώζοντας τον εαυτό του, σέρνει στην κυριολεξία τη γυναίκα, που έκανε την πράξη και περιγράφει με παραστατικό τρόπο πώς την επισήμαναν και την έπιασαν.
Ο Φύλακας όμως διακρίνεται από ενσυναίσθηση. «Είναι καλό να σώζεις τον εαυτό σου και φριχτό να σέρνεις κάποιον άνθρωπο στη συμφορά».
Η Αντιγόνη σηκώνει το ανάστημά της με περηφάνεια, δεν αρνιέται ότι φρόντισε το πτώμα του αδελφού της και πραγματικά δεν μπορεί να πιστέψει ότι αυτός ο Κρέων, ένας θνητός, θα μπορούσε να καταργήσει τους άγραφους και τους απαράβατους νόμους των θεών, γιατί αυτοί είναι παντοτινοί.
Εκείνη δεν θα άφηνε ποτέ άταφο το κουφάρι του αδελφού της. Ο Χορός διαπιστώνει ότι η Αντιγόνη έχει σκληρή ψυχή σαν τον πατέρα της και είναι αλύγιστη στις συμφορές.
Ο Κρέοντας προσκολλημένος στο νόμο είναι έτοιμος να τιμωρήσει τη συγγενή του. Η λεκτική αντιπαράθεση Κρέοντα – Αντιγόνης είναι αιχμηρή, γεμάτη από αμετακίνητες πεποιθήσεις – μια μορφή λεκτικής βίας, που όμως δεν έχει στόχο να καταστρέψει αλλά να υπερασπιστεί αξίες.
Οι κινήσεις τους είναι βίαιες, δυναμικές. Σκηνοθετικά υπάρχουν πολλές σκηνές όπως αυτή εδώ, που θυμίζουν ελισαβετιανό θέατρο.
Στο σκηνικό υπάρχουν κουφάρια από τον πόλεμο που τελείωσε και κουστουμαρισμένα στελέχη εταιρειών, που αναλίσκονται σε συνελεύσεις, διαβουλεύσεις, αξιολογήσεις, εκτελέσεις.
Η Αντιγόνη σε αυτό το περιβάλλον σηκώνει το ανάστημά της. Δεν συμφωνεί και το λέει. Αντιδρά στα ατσαλάκωτα προσωπεία σαν ατίθασο άλογο και επιλέγει τον θάνατό της μέσα στην καταδίκη της. Τους το πετά στα μούτρα σαν τη μεγαλύτερη βρισιά. Δεν υποτάσσεται και σε αυτό την ακολουθεί και ο Αίμωνας (Γιώργος Νούσης), που ενώ προειδοποιεί τον πατέρα του, δεν εισακούεται από εκείνον.
Το σκηνικό της Μικαέλας Λιακατά, τα κοστούμια της Βασιλικής Σύρμα, η εξαιρετική μουσική του Σταύρου Γασπαράτου, η κίνηση – Χορογραφία της Πατρίσια Απέργη, καθώς και οι φωτισμοί του Νίκου Σωτηρόπουλου εξυπηρετούν απολύτως το όραμα του σκηνοθέτη.
Παρακολουθούμε τη βία, την καθημερινή βία στο σπίτι, στο χώρο εργασίας, στον κρατικό μηχανισμό. Ζούμε τη μετατόπιση του δικαίου του ισχυρού στην καθημερινότητα.
Οι ερμηνείες όλων των ηθοποιών πολύ επεξεργασμένες και βαθιά φιλοσοφημένες.
Εξαιρετικός ο Μελέτης Ηλίας στο ρόλο του Κρέοντα και η Λένα Παπαληγούρα στο ρόλο της Αντιγόνης. Αποτελούν ένα δυναμικό δίδυμο που φέρνει το έργο στις μέρες μας.
Ο Πρώτος πολίτης (Θανάσης Δόβρης), με την ανησυχία του για την τύχη της Θήβας και των πολιτών της.
Ο Τειρεσίας (Ιφιγένεια Καραμήτρου), με τις δυσοίωνες προβλέψεις του και την υπενθύμιση της τιμωρίας.
Ο Άγγελος (Ιώβη Φραγκάτου), που περιγράφει τη σκηνή στη φυλακή και την εκδίκηση των νεκρών.
Η Ευρυδίκη (Λένα Μποζάκη), θέλει να ακούσει την καταστροφή που επήλθε μετά τις άτεγκτες αποφάσεις του άνδρα της, για να οδηγηθεί σιωπηλά και σταθερά στον θάνατο.
Ο Εξάγγελος (Βαγγέλης Σαλευρής), με γλαφυρό τρόπο θα περιγράψει την καταστροφή που θα οδηγήσει τον Κρέοντα στο μαρτύριό του πάνω στο τραπέζι των συσκέψεων.
Ο Αίμωνας (Γιώργος Νούσης), στηρίζει με δυναμισμό την απόφαση της αδελφής του.
Ο φύλακας (Μιχάλης Οικονόμου), δείχνει πως είναι τρομερό πράγμα ο κριτής να μην έχει σωστή κρίση.
Η Ισμήνη (Λίλα Μπακλέση), αποτελεί μια χαριτωμένη, αλλά δυναμική αντίστιξη στην Αντιγόνη.
Η σκηνή της συντριβής του Κρέοντα πάνω σε ένα τραπέζι συσκέψεων είναι τόσο γνωστή σε όλους, με όλες τις ματαιοδοξίες και τις δήθεν απολυτότητες του εκάστοτε επαΐοντα και ο Μελέτης Ηλίας είναι τόσο σπαρακτικός και γνώριμος συνάμα. Αρκεί κανείς να αναλογιστεί γνωστά περιστατικά που άνθρωποι ισχυροί γκρεμίστηκαν από τον εξουσιαστικό θώκο τους. Ισχύει πάντα αυτό που λένε οι τραγικοί, «μην αποκαλείς ευτυχισμένο κανέναν πριν δει το τέλος του βίου του».
Η παράσταση χωρίς να γίνεται ηθικοπλαστική, ούτε διδακτική συγκινεί με την αυταπάρνηση και την αφοσίωση της Αντιγόνης και τη διάλυση του Κρέοντα, καθώς γίνονται αντιληπτές από τον περίγυρό τους και έχουν σοβαρές επιπτώσεις πάνω του.
Μια καλά σκηνοθετημένη παράσταση από τον Θέμη Μουμουλίδη με υπέροχες ερμηνείες της Λένας Παπαληγούρα, του Μελέτη Ηλία, του Μιχάλη Οικονόμου, του Θανάση Δόβρη, του Γιώργου Νούση, του Βαγγέλη Σαλευρή, της Λίλας Μπακλέση, της Ιφιγένειας Καραμήτρου, της Ιώβης Φραγκάτου και της Λένας Μποζάκη.
*Οι φωτογραφίες του θέματος είναι του Θωμά Δασκαλάκη ©Thomas Daskalakis από την παράσταση στο Ωδείο Ηρώδου του Αττικού.
***
Η «Αντιγόνη» με τη Λένα Παπαληγούρα και τον Μελέτη Ηλία συνεχίζει την περιοδεία της
