***
Γράφει η Ειρήνη Αϊβαλιώτου
Παρακολούθησα στο ανοιχτό θέατρο Αλίκη Βουγιουκλάκη των Βριλησσίων την «Αντιγόνη» του Σοφοκλή, την παράσταση που σκηνοθέτησε ο Θέμης Μουμουλίδης με τη Λένα Παπαληγούρα στον ρόλο της Αντιγόνης και τον Μελέτη Ηλία στον ρόλο του Κρέοντα.
Ήταν μια παράσταση που καθήλωσε τους θεατές οι οποίοι χειροκρότησαν θερμά τους ηθοποιούς για τις ερμηνείες τους και παρέμειναν στον χώρο του θεάτρου για πολλή ώρα συνομιλώντας μαζί τους, συγχαίροντάς τους για την εξαιρετική τους απόδοση, εκφράζοντας τη συγκίνηση και τον ενθουσιασμό τους.
Να ληφθεί υπόψη ότι η κορυφαία τραγωδία του Σοφοκλή – στην οποία ο σκηνοθέτης επιστρέφει για τρίτη φορά για να συναντήσει μια από τις συναρπαστικότερες ηρωίδες στην ιστορία της δυτικής δραματουργίας – πρόκειται να πραγματοποιήσει περιοδεία σε επιλεγμένα θέατρα σε όλη τη χώρα.
Ομόκεντροι κύκλοι
Η τραγωδία με τίτλο «Αντιγόνη» είναι ένα δράμα συγκρούσεων. Ο Σοφοκλής
κατάφερε να δημιουργήσει ένα σχήμα ομόκεντρων κύκλων, μέσα στο οποίο
τοποθέτησε τους δύο βασικούς του ήρωες.
Οι συγκρούσεις, που εξαντλούνται στο προαναφερθέν σχήμα, εκπροσωπούν πρόσωπα και ιδέες. Δύο είναι οι βασικοί χαρακτήρες που διασταυρώνουν τα ξίφη τους, σε μία ομολογουμένως λυσσαλέα και αδυσώπητη μάχη.
Από τη μία πλευρά ο Κρέοντας, ο κραταιός και μεγαλόπρεπος άρχοντας της Θήβας, παρουσιάζεται ως ο πιο σταθερός και φανατικός οπαδός του ανθρώπινου θεσπισμένου νόμου.
Από την άλλη πλευρά η Αντιγόνη, η θαρραλέα, ανιδιοτελής και προσηλωμένη στο καθήκον της, κόρη του Οιδίποδα, προβάλλει ως σθεναρός υπερασπιστής του πανάρχαιου, άγραφου, ιερού και φυσικού θεϊκού δικαίου. Η σύγκρουση αυτών των δύο μορφών είναι το κέντρο των ομόκεντρων κύκλων.
Γύρω από αυτό το κέντρο διαγράφονται διττές συγκρούσεις προσώπων με σταθερή σύνθεση, τουλάχιστον στο ένα τους μέλος.
Ένας κόσμος συγκρούσεων
Στην παράσταση του Θέμη Μουμουλίδη ο πόλεμος έχει τελειώσει. Οι νεκροί περισυλλέγονται κάτω από το σκληρό φως των προβολέων. Το πεδίο της μάχης μεταφέρεται στα γυαλισμένα γραφεία των σύγχρονων κέντρων λήψης αποφάσεων. Ο σκληρός, ενισχυμένος ήχος του σήμερα και η εύθραυστη ανάσα της ζωντανής φωνής, τα ατσαλάκωτα κοστούμια και τα ράκη, τα μηχανοποιημένα και τα βεβηλωμένα σώματα συνθέτουν έναν κόσμο όπου οι συγκρούσεις οξύνονται και οι αντιθέσεις βαθαίνουν.
Η Αντιγόνη, το παλαιότερο από τα σωζόμενα δράματα του Σοφοκλή, θεωρείται το εξοχότερο και αρτιότερο έργο στον αρχαίο και σύγχρονο κόσμο. Στην εποχή μας ζυμώθηκε μέσα στους μεγάλους πολέμους του 20ού αιώνα, στους άταφους νεκρούς, την ενοχή εκείνων που επέζησαν· πέρασε στα χέρια σπουδαίων δημιουργών – R. Rolland, J. Anouilh, B. Brecht, A. Gide, H. Böll, M. Yourcenar, S. Heavey, Γ. Ρίτσου, Άρη Αλεξάνδρου…- φωτίζοντας το “δεινόν” του ανθρώπου, τη “δαιμόνια μηχανή¨ όλων των εκδοχών της εξουσίας. Εκατοντάδες Αντιγόνες που παίχτηκαν στις σκηνές και τα πεδία των μαχών στον πλανήτη έχει καταγράψει η Ιστορία.
Το μακρινό 1956
Τον Ιούνιο του 1956 ανέβηκε στο Αρχαίο Θέατρο της Επιδαύρου σε σκηνοθεσία Αλέξη Μινωτή η «Αντιγόνη» με την Άννα Συνοδινού. Προσήλθαν 16.000 άνθρωποι και κάποιοι εξ αυτών για να χωρέσουν σκαρφάλωσαν στις πλαγιές. Ο Δημήτρης Ψαθάς παρατήρησε: «∆εν έγινε για τους άσους του ποδοσφαίρου. Έγινε για τον Σοφοκλή κι αυτό –διάβολε– έχει κάποια σημασία».
Η δική μας Αντιγόνη…
Να μην ενδώσει. Αυτός είναι ο δικός της νόμος. Η διεκδίκηση του τελετουργικού της κηδείας γίνεται η μηχανή αποκάλυψης της σχέσης της εξουσίας με τον θάνατο: η ηχηρή καταγγελία του ολοκληρωτισμού, που σφετερίζεται την εξουσία για να ασκήσει κάθε δικαίωμα επί της ανθρώπινης υπόστασης, έως και μετά θάνατον. Μια εξουσία που πατάσσει κάθε έννοια ανθρωπινότητας, παράγει και αναπαράγει την υποταγή ως μέτρο της κανονικότητας.
Ο Κρέων εκφράζει το τυφλό ένστικτο μιας γυμνής ζωής με ωμούς βιολογικούς όρους. Θέλει να επεκτείνει την εξουσία του σε κάθε πτυχή της ελεύθερης έκφρασης, ακόμη και στην πιο δειλή – ανομολόγητη επιθυμία της. Ο Κρέων είναι ο προάγγελος της βιοπολιτικής του σήμερα: ενός βίου αβίωτου, όπου οι άνθρωποι είναι οι τελευταίοι που μαθαίνουν τον θάνατό τους όχι αναγκαστικά ως βιολογικά, αλλά ως ψυχικά, πολιτικά και κοινωνικά πρόσωπα.
Με την Αντιγόνη τα πεδία συγκρούσεων τίθενται σε αμφισβήτηση: σωστό-λάθος, ζωή-θάνατος, άνδρας-γυναίκα, φως-σκοτάδι, αυθεντικότητα-συμβιβασμός, νόμος-δίκαιο, παράβαση-υποταγή. Η Αντιγόνη γνωρίζει τη θνητότητά της, αλλά αποφασίζει το πότε και το πώς του θανάτου της. Αναδιατυπώνει κάθε σύγκρουση γιατί μόνο έτσι στρέφει ακόμη και τον θάνατο υπέρ της ζωής. Αγκαλιάζοντας τον θάνατο διεκδικεί τη ζωή. Μια ζωή άξια να βιωθεί. Έτσι, ακόμη και αν οδηγείται τελικά στον θάνατο και ο Κρέων επιζεί, στην πραγματικότητα πρόκειται για έναν συνεχή θάνατο του Κρέοντα και για ένα άνοιγμα της Αντιγόνης προς το μέλλον.
Στη σύγχρονη ζωή, η Αντιγόνη είναι παρούσα στα hot spots που στοιβάζουν, στις δομές που φυλάσσουν, στα σύνορα που ηλεκτροφορούν, στις θάλασσες που πνίγουν. Είναι παρούσα στα διαρκώς επεκτεινόμενα στρατόπεδα-τάφους ζώντων, στις φυσικές και εικονικές εκδοχές αλλεπάλληλων επιστρώσεων εγκλεισμών, στα παιχνίδια της βιοπολιτικής, στις έδρες και τις ενέδρες του θανάτου.
Το ΟΧΙ της Αντιγόνης ορθώνεται ως η απόλυτη κατάφαση.
Η εξουσία και οι πηγές της βίας
Ως θεατές και θεατρόφιλοι, για να κατανοήσουμε την εξουσία και τις πηγές της βίας, τα ερωτήματα που θα χρειαστεί να θέσουμε είναι βαθύτερα από τα συνήθη. Θα χρειαστεί να μας απασχολήσει το πρόβλημα του τι σημαίνει να είσαι άνθρωπος.
Ο πεπειραμένος Θέμης Μουμουλίδης μας προσφέρει μια παράσταση γρήγορη, σφικτή, λειτουργική, σίγουρη, που ακόμα κι όταν αντιμετωπίζει την ωμή πραγματικότητα δε λησμονεί το όνειρο. Όπως δεν τον εγκαταλείπει και ο λυρικός οίστρος κάθε φορά που θα βρεθεί μπροστά στο συναίσθημα. Η “Αντιγόνη” τού προσφέρει την ευκαιρία να δείξει για μια ακόμη φορά τις εξαίρετες ικανότητές του στη σκηνοθεσία τραγωδίας. Οι ερμηνείες των αξιόλογων ηθοποιών που διευθύνει θα παραμείνουν, πιστεύω, απόκτημα για το θέατρό μας.
Μια παράσταση για μια διορατική κατανόηση των κοινωνικοπολιτικών εξελίξεων, του ίδιου μας του εαυτού και των ποικίλων επιλογών μας, αλλά και των βαθυτέρων αιτιών κάθε μορφής βίας.
Οι ερμηνείες
Κατά πολλούς ο ηθοποιός δημιουργεί ήθος. Αυτό όμως δεν είναι αριβές. Για να είμαστε ακριβέστεροι θα πούμε ότι είναι το μέσο με το οποίο δημιουργούνται οι χαρακτήρες. Αυτοί οι χαρακτήρες, τους οποίους υποδύθηκαν εξαίρετα οι Λένα Παπαληγούρα, Μελέτης Ηλίας, Μιχάλης Οικονόμου, Θανάσης Δόβρης, Ιφιγένεια Καραμήτρου, Λίλα Μπακλέση, Λένα Μποζάκη, Γιώργος Νούσης, Βαγγέλης Σαλευρής, Ιώβη Φραγκάτου, δημιουργούν ψυχικές καταστάσεις και «ζωντανεύουν» την ιστορία.
Οι ηθοποιοί, από την εποχή του αρχαίου ελληνικού θεάτρου, ήταν άτομα που ζούσαν ανάμεσά μας. Κατά τη διάρκεια της παράστασης μεταμορφώνονταν σε κάτι άλλο.
Αυτό το άλλο, ο άλλος χαρακτήρας, για πολλούς ανθρώπους ήταν ο Άλλος εαυτός μας. Αυτόν που εμείς δημιουργήσαμε, με αυτόν που έχουμε μία παραβατική συνομιλία.
Βλέποντας στη σκηνή αυτόν τον Άλλο ζωντανό μπορείς να αναβιώσεις μέσα σου το τραύμα, να το δεις και να ξεκινήσεις την αναψηλάφησή του.
Ο ηθοποιός είναι το κείμενο. Θα το αποδώσει με το δικό του τρόπο. Ακολουθεί τις οδηγίες του σκηνοθέτη. Είναι όμως αδύνατο να τις εκτελέσει όπως ακριβώς αυτός ορίζει. Βάζει μέσα τον εαυτό του.
Σε αυτούς τους ηθοποιούς που είδαμε στην «Αντιγόνη» του Σοφοκλή σε σκηνοθεσία Θέμη Μουμουλίδη υποκλινόμαστε. Βλέπουμε μέσα τον άνθρωπο. Πιο πολύ φαίνεται η ψυχή του. Αποτυπώνεται το ανθρώπινο δράμα, το θείο δράμα.
Το θέατρο, στις μεγάλες στιγμές του, ακουμπά το θρησκευτικό στοιχείο. Ο ηθοποιός είναι ο ιερέας του. Είναι μία τελετή και ο ηθοποιός είναι ο τελεστής.
Υπάρχουν ρόλοι που έχουν παιχτεί από μεγάλους ηθοποιούς και κανένας δεν μπορεί να τους ξεχάσει. Έχουμε δει αποδόσεις των ίδιων ρόλων και έχουμε διαβάσει ένα διαφορετικό κείμενο.
Ο ηθοποιός είναι φως. Το φως που θα μας φωτίζει για να βλέπουμε τη ζωή μας, τον εσωτερικό μας κόσμο, την κοινωνία μας. Θα μας δώσει την πρώτη ύλη για να δομήσουμε μία άποψη. Ακολουθούμε τη γλωσσική αλληλουχία: θεωρώ, θεωρία, θέατρο.
Ομοίως οι συντελεστές των οποίων θαυμάσαμε τη δουλειά είναι από τους διαπρεπέστερους του ελληνικού θεάτρου: Σκηνικό: Μικαέλα Λιακατά, Κοστούμια: Βασιλική Σύρμα, Μουσική: Σταύρος Γασπαράτος, Επιμέλεια κίνησης – Χορογραφία: Πατρίσια Απέργη, Φωτισμοί: Νίκος Σωτηρόπουλος και Μετάφραση: Παναγιώτα Πανταζή.
Η Αντιγόνη του Μουμουλίδη είναι μια παράσταση στημένη από τη σοφία των ώριμων και τις πολύχρωμες νεανικές ανησυχίες, υποδεικνύοντας πόσο σημαντική είναι η διατήρηση και η διάδοση της ομορφιάς του θεάτρου.
***
Η «Αντιγόνη» με τη Λένα Παπαληγούρα ξεκίνησε δυναμικά την καλοκαιρινή της περιοδεία
