Η Δημιουργία του Αδάμ του Μιχαήλ Άγγελου στην Καπέλα Σιξτίνα, Βατικανό
Σε ένα από τα μικρότερα κρατίδια του κόσμου, στο Βατικανό, μέσα στο παρεκκλήσι του Αποστολικού Παλατιού Καπέλα Σιξτίνα βρίσκεται από το 1512 ένα από τα μεγαλύτερα καλλιτεχνικά επιτεύγματα που δημιούργησε ποτέ ο άνθρωπος. Η οροφογραφία του Μιχαήλ Άγγελου εξιστορεί μέσα σε περίπου 1.000 τετραγωνικά, ολόκληρη τη δημιουργία του κόσμου με έναν τρόπο που δεν είναι εφικτό να περιγραφεί με λόγια.
Κριτικοί τέχνης έχουν παραδεχθεί ότι η δυναμική και η συγκλονιστική ομορφιά των 300 μορφών που είναι ζωγραφισμένες στην οροφή της Καπέλα Σιξτίνα ξεπερνούν σε ενέργεια και μαγεία ακόμα και τον πιο «υποψιασμένο» θεατή, ακόμα και τον πιο μυημένο φιλότεχνο στον κόσμο. Οι επισκέπτες που εισέρχονται στο παρεκκλήσι πολλές φορές δακρύζουν μπροστά σε αυτό το μοναδικό ανθρώπινο αριστούργημα, ενώ οι εργαζόμενοι στο μουσείο συχνά χρειάζεται να ζητήσουν ευγενικά από τους παρευρισκόμενους να κινηθούν λίγο πιο γρήγορα στον χώρο για αποφυγή συνωστισμού: οι επισκέπτες απλά μένουν αποσβολωμένοι με το στόμα ανοικτό και τα μάτια καρφωμένα στην οροφή κάτω από το έργο που ο σπουδαίος Μιχαήλ Άγγελος ζωγράφισε, μέσα σε 4 χρόνια, ανεβασμένος σε σκαλωσιά, μουρμουρίζοντας ότι «αυτή δεν ήταν η δουλειά του».
Ανάμεσα στις αναπαραστάσεις που διακοσμούν την οροφή της Καπέλα Σιξτίνα «Η Δημιουργία του Αδάμ» είναι σίγουρα η πιο αναγνωρίσιμη και χαρακτηριστική. Σήμερα θεωρείται έργο τόσο διάσημο και επιδραστικό που τοποθετείται στο ίδιο επίπεδο με τη Μόνα Λίζα του Λεονάρντο ντα Βίντσι και έχει τυπωθεί πάνω σε τετράδια, μολύβια και υφασμάτινες τσάντες.
Η Δημιουργία του Αδάμ (ιταλικά: Creazione di Adamo) είναι νωπογραφία του 16oυ αιώνα (περ. 1508-1512) που δημιουργήθηκε από τον Ιταλό καλλιτέχνη Μιχαήλ Άγγελο και αποτελεί μέρος της οροφής της Καπέλα Σιστίνα. Αναπαριστά τη βιβλική κοσμογονική αφήγηση από το Βιβλίο της Γένεσης, σύμφωνα με την οποία ο Θεός δίνει ζωή στον Αδάμ, τον πρώτο άνθρωπο. Η νωπογραφία είναι μέρος ενός σύνθετου εικονογραφικού σχεδίου και χρονολογικά είναι η τέταρτη της σειράς των πάνελ που απεικονίζουν επεισόδια από τη Γένεση.
Η εικόνα των χεριών του Θεού και του Αδάμ που σχεδόν βρίσκονται σε επαφή είναι πλέον εμβληματική της ανθρωπότητας. Η νωπογραφία έχει αναπαραχθεί σε αμέτρητες απομιμήσεις και παρωδίες. Η Δημιουργία του Αδάμ από τον Μιχαήλ Άγγελο αποτελεί έναν από τους πιο αναπαραγόμενους θρησκευτικούς πίνακες όλων των εποχών.
Σύνθεση
Ο Θεός απεικονίζεται ως ένας ηλικιωμένος καυκάσιος άνδρας με λευκή γενειάδα τυλιγμένος σε έναν στροβιλιζόμενο μανδύα, ενώ ο Αδάμ, στο κάτω αριστερό μέρος, είναι εντελώς γυμνός. Το δεξί χέρι του Θεού είναι τεντωμένο για να μεταδώσει τη σπίθα της ζωής από το δικό του δάχτυλο σε εκείνο του Αδάμ, του οποίου το αριστερό χέρι επεκτείνεται με μια στάση που αντικατοπτρίζει αυτήν του Θεού, μια υπενθύμιση ότι ο άνθρωπος δημιουργείται κατ’ εικόνα και καθ’ ομοίωσιν του Θεού (Γεν. 1:26). Το δάχτυλο του Αδάμ και το δάχτυλο του Θεού δεν βρίσκονται σε επαφή, σημείο που δίνει την εντύπωση ότι ο Θεός, ο δωρητής της ζωής, προσεγγίζει τον Αδάμ ο οποίος δεν την έχει ακόμη λάβει. Οι δυο τους δεν βρίσκονται στο “ίδιο επίπεδο”, όπως για παράδειγμα δύο άνθρωποι που δίνουν τα χέρια.
Έχουν διατυπωθεί πολλές υποθέσεις σχετικά με την ταυτότητα και τη σημασία των δώδεκα μορφών γύρω από τον Θεό. Σύμφωνα με μια ερμηνεία που προτάθηκε για πρώτη φορά από τον Άγγλο κριτικό τέχνης Ουόλτερ Πέιτερ (Walter Pater, 1839-1894) και είναι πλέον ευρέως αποδεκτή, το πρόσωπο που προστατεύεται από το αριστερό χέρι του Θεού αντιπροσωπεύει την Εύα, λόγω της γυναικείας εμφάνισης της φιγούρας και του βλέμματος της προς τον Αδάμ και οι άλλες έντεκα μορφές αντιπροσωπεύουν συμβολικά τις ψυχές των αγέννητων απογόνων του Αδάμ και της Εύας, ολόκληρης της ανθρώπινης φυλής. Αυτή η ερμηνεία αμφισβητήθηκε, κυρίως με βάση το σκεπτικό ότι η Καθολική Εκκλησία θεωρεί τη διδασκαλία της προϋπάρχουσας ψυχής ως αιρετική. Κατά συνέπεια, η φιγούρα πίσω από τον Θεό έχει επίσης προταθεί ότι μπορεί να είναι η Παναγία, η Σοφία (η προσωποποίηση της σοφίας που αναφέρεται στη Σοφία Σολομώντος), η προσωποποιημένη ανθρώπινη ψυχή, ή “ένας άγγελος με αρρενωπή σωματική διάπλαση”.
Η Δημιουργία του Αδάμ γενικά θεωρείται ότι απεικονίζει το απόσπασμα “καὶ ἐποίησεν ὁ Θεὸς τὸν ἄνθρωπον, κατ᾿ εἰκόνα Θεοῦ ἐποίησεν αὐτόν” (Γεν. 1:27). Η έμπνευση για τον τρόπο με τον οποίο ο Μιχαήλ Άγγελος προσεγγίζει το θέμα μπορεί να προήλθε από έναν μεσαιωνικό ύμνο, τον «Veni Creator Spiritus» (Ελθέ το Δημιουργόν Πνεύμα), ο οποίος ζητάει από το «δάχτυλο του πατρικού δεξιού χεριού» (digus paternae dexterae) να δώσει τον πιστό λόγο.
Ανάλυση
Έχουν διατυπωθεί αρκετές υποθέσεις σχετικά με την έννοια της άκρως πρωτότυπης σύνθεσης της Δημιουργίας του Αδάμ, πολλές από τις οποίες θεωρούν ως αφετηρία την καλά τεκμηριωμένη γνώση της ανθρώπινης ανατομίας από τον Μιχαήλ Άγγελο.
Απεικόνιση του ανθρώπινου εγκεφάλου
Το 1990, στην πόλη Άντερσον της Ιντιάνα των ΗΠΑ, ο ιατρός Φρανκ Μέσμπεργκερ (Frank Meshberger), σημείωσε στο περιοδικό Journal of the American Medical Association ότι οι φιγούρες και τα σχήματα που απεικονίζονται πίσω από τη φιγούρα του Θεού φαίνονται να αποτελούν μια ανατομικά ακριβή εικόνα του ανθρώπινου εγκεφάλου. Με μια προσεκτική εξέταση, τα όρια στη νωπογραφία μπορούν να συσχετιστούν με κύριες αύλακες του τελεγκέφαλου στην εσωτερική και εξωτερική επιφάνεια του εγκεφάλου, του εγκεφαλικού στελέχους, του μετωπιαίου λοβού, της βασικής αρτηρίας, της υπόφυσης και του οπτικού χιάσματος.
Απεικόνιση της διαδικασίας γέννησης
Εναλλακτικά, έχει παρατηρηθεί ότι το κόκκινο ύφασμα γύρω από τον Θεό έχει το σχήμα μιας ανθρώπινης μήτρας και ότι το πράσινο κρεμάμενο κασκόλ θα μπορούσε να είναι ένας πρόσφατα κομμένος ομφάλιος λώρος. Πρόσφατα, μια ομάδα Ιταλών ερευνητών δημοσίευσε στο ιατρικό περιοδικό Mayo Clinic Proceedings ένα άρθρο στο οποίο οι εικόνες του μανδύα και της επιλόχειας μήτρας αλληλεπικαλύπτονταν. Σύμφωνα με τον Enrico Bruschini (2004), “αυτή είναι μια ενδιαφέρουσα υπόθεση που παρουσιάζει τη σκηνή της Δημιουργίας ως μια εξιδανικευμένη αναπαράσταση της φυσικής γέννησης του ανθρώπου. Εξηγεί τον ομφαλό που εμφανίζεται στον Αδάμ, ο οποίος αρχικά προκαλεί σύγχυση επειδή ο Αδάμ δημιουργήθηκε και δεν γεννήθηκε από γυναίκα».
Απεικόνιση του πλευρού της Εύας
Επιπλέον, ο Deivis Campos σημειώνει στο περιοδικό Clinical Anatomy ότι η αριστερή πλευρά του κορμού του Adam περιέχει ένα επιπλέον κρυμμένο πλευρό. Λόγω της βαθιάς γνώσης του Μιχαήλ Άγγελου για την ανθρώπινη ανατομία, υπονοεί ότι αυτό το περίγραμμα πλευρού είναι σκόπιμο και αντιπροσωπεύει το πλευρό της Εύας.
Ο Campos προτείνει ότι αυτό το επιπλέον πλευρό ήταν ένας τρόπος ώστε ο Μιχαήλ Άγγελος να υποστηρίξει ότι ο Αδάμ και η Εύα δημιουργήθηκαν μαζί, κάτι που διαφέρει από την Καθολική παράδοση που δηλώνει ότι η Εύα δημιουργήθηκε μετά τον Αδάμ. Υπάρχουν σημαντικές ενδείξεις ότι ο Μιχαήλ Άγγελος διαφωνούσε ριζικά με πολλές καθολικές παραδόσεις και είχε μια ταραχώδη σχέση με τον Πάπα Ιούλιο Β΄. Έτσι, ο Campos προτείνει ότι η συμπερίληψη ενός επιπλέον πλευρού ήταν ένας σκόπιμος τρόπος να θιγεί ο Πάπας Ιούλιος Β’ και η Καθολική Εκκλησία χωρίς να χρειαστεί να γίνει παραδοχή λάθους, καθώς ελάχιστοι άνθρωποι ήξεραν οτιδήποτε για την ανθρώπινη ανατομία εκείνη την εποχή ώστε να αμφισβητήσουν το κομμάτι.
