Την παρακολούθησα ως Πολίνα Αντρέγιεβνα στο «Γλάρο» του Τσέχοφ. Όμοια με φως που έπλεε. Ωραία και αρμονική. Σχεδόν μάντεψα το όνομά της. Ήταν η Ιγκρέν, που στο «Θάνατο του Τενταζίλ» του Maurice Maeterlinck ανέβαινε τα ατέλειωτα σκαλοπάτια για να σώσει το μικρό αδελφό της από τα εφιαλτικά ερέβη. Μια άλλη Ηλέκτρα. Δέσποινα Παπάζογλου, λεπτή, με μακριά μαλλιά, που δημιουργούν αισθησιακή αντίθεση με τη σεντεφένια επιδερμίδα της. Υποβλητική παρουσία, διαισθητική, μυστηριώδης, παρούσα στη σκηνή, συνδεδεμένη απόλυτα με το ρόλο. Την παρατηρώ. Κάτι ζεστό και ελεγειακό υπάρχει διάχυτο στο πρόσωπό της. Στο βλέμμα της σταγόνες. Το χαμόγελό της ίδιο με χάδι. Ιδιοσυγκρασία ποιητική. Ηρωίδα, Ηχώ, Ιάμβη, ιέρεια, νύμφη. Kαλλιεργείται ως καλλιτέχνις, ασκείται ως ηθοποιός και κερδίζει ως άνθρωπος. Λεπταίσθητη, με ζυγισμένες κινήσεις, με εκφράσεις που αστράφτουν. Διάφανη, αναγεννησιακή, διεισδύει με συναίσθημα και ευθύνη στους θεατρικούς χαρακτήρες. Η ποιότητα της Δέσποινας Παπάζογλου είναι ίδια με αυτή της κινέζικης πορσελάνης, εξαιρετική ευθραυστότητα και λαμπερή ανθεκτικότητα. Γεννήθηκε δίπλα στη θάλασσα και στα πεύκα. Με καταβολές από χαμένες πατρίδες. Ζυμώθηκε με χρώματα της φύσης, μύθους παλιούς, χαρούμενη συντροφικότητα και μυρωδιές καλοκαιρινές. Η πραγματικότητα της έπεφτε λίγη και πολύ νωρίς ανακάλυψε τη φαντασία, την επινόηση. Μια εσωτερική φωνή την παρότρυνε να ακολουθήσει την τέχνη του θεάτρου. Το θέατρο είναι μια τέχνη ωραίων πραγμάτων κι εσύ Δέσποινα, ως Σεμέλη, Ανδρομάχη, Σελήνη, Ερωφίλη, πνεύμα σαιξπηρικό, είσαι ένα δυνατό κλωνάρι στο δέντρο του. Μερικές φορές οι εσωτερικές φωνές μας δίνουν αλάθητες συμβουλές. Όπως έγινε στη δική σου περίπτωση.
Ακολουθεί η συνέντευξη.
* Το cat is art ευχαριστεί τον Ηλία Βάκη για την παραχώρηση των φωτογραφιών.
* Γεννήθηκα στην Καβάλα…
Το πατρικό μου σπίτι, με μια απίστευτη θέα στη θάλασσα, βρισκόταν πλάι ακριβώς σε ένα μικρό πευκοδάσος που το πρώτο του πεύκο, λένε, το φύτεψε ο Ελευθέριος Βενιζέλος. Οι πιο βαθιές ρίζες είναι στη Μικρά Ασία, Τσεσμέ Σμύρνης, Αϊβαλί και Σηλυβρία έξω από την Πόλη. Οι αναμνήσεις μου έχουν να κάνουν πολύ με χρώματα, το μπλε, το πράσινο της φύσης, με μυρωδιές από το βρεγμένο χώμα μετά τη βροχή ή ακόμη από τα τηγανιτά κεφτεδάκια της γιαγιάς Κλεάνθης. Αναμνήσεις με ένα αίσθημα χαράς από τα γλέντια που έστηναν οι γονείς μου στις ονομαστικές τους γιορτές, από τα απογευματινά μπάνια στη θάλασσα το καλοκαίρι μέχρι να βραδιάσει με ψωμί, τυρί και ντομάτα, από τα κέφια της μαμάς και των θειάδων να μας αφηγούνται ιστορίες από το παρελθόν της οικογένειας.
* Ένιωθα από πολύ μικρή την ανάγκη…
Να εκφράζω με έναν ίσως αλλιώτικο τρόπο από τα άλλα παιδιά, αυτά που αισθανόμουν και αντιλαμβανόμουν. Ένιωθα πως δεν μου αρκούσε μόνο η πραγματικότητα, είχα ανάγκη από το όνειρο και τη φαντασία, γι’ αυτό επινοούσα, φαίνεται, ιστορίες, φανταστικούς μονολόγους, χόρευα πολύ αλλά, προσέξτε, τα τραγούδια που χόρευα τα έκανα ολόκληρη παράσταση, με αρχή, μέση και τέλος. Θυμάμαι συχνά τον εαυτό μου να περιμένει να συμβεί κάτι, πάντα αυτό, να συμβεί κάτι παραπάνω από αυτό που ζούσαμε.
* Μόνο η εσωτερική μου φωνή…
Νομίζω πως με ενθάρρυνε να ακολουθήσω το δρόμο του θεάτρου. Όταν είναι ισχυρή χωρίς λογική εξήγηση, γνωρίζεις πως μόνον αν την ακολουθήσεις θα βρεις κάτι αληθινό για σένα, για τη ζωή σου. Από τον περίγυρο δεν υπήρχε καμιά ενθάρρυνση, και ήταν φυσικό. Μεγάλωσα σε ένα λαϊκό περιβάλλον με πολλή ανθρωπιά, ζεστασιά και κυρίως τον αγώνα της επιβίωσης, χωρίς πρόσβαση στη γνώση -εκτός του σχολείου- δεν είχαμε βιβλία στο σπίτι. Αλλά μέσα μου διψούσα για έναν κόσμο που δεν ήξερα ακόμη ότι υπάρχει.
* Οι αγαπημένοι δάσκαλοι και τι έμαθα κοντά τους…
Μεγάλη κουβέντα. Όλοι οι άνθρωποι που συναντούμε σαν δασκάλους στην πορεία μας, είτε γιατί μας «εγκρίνουν» και κολακεύουν στοιχεία της προσωπικότητάς μας, είτε γιατί νομίζουμε ότι δεν μας εγκρίνουν και νιώθουμε απόρριψη, είτε γιατί θα ήθελαν να μας βοηθήσουν αλλά δεν μπορούν, δεν γνωρίζουν πώς, στην εξέλιξή μας πάντα, συμμετέχουν με τον τρόπο τους σε αυτό που γινόμαστε. Συνάντησα ευτυχώς έναν άνθρωπο κάποτε – δεν έχει σημασία να πω το όνομά του, εκείνος ξέρει – που μόνο τότε κατάλαβα τι μου έλειπε από κάποιους άλλους πριν. Ένας δάσκαλος που δεν έπαιξε ποτέ τον ρόλο του «δασκάλου» και κυρίως είχε το χάρισμα να σου εμπνέει την υψηλότερη εκδοχή του εαυτού σου, να σε κάνει να επιθυμείς, να ονειρεύεσαι την εξέλιξή σου. Κι εδώ νομίζω, είναι που δικαιώνεται η συνάντηση με έναν αληθινό δάσκαλο, δηλαδή μόνον αν έχει καταφέρει να σε κάνει να «δεις» κάτι παραπάνω για σένα τον ίδιο, να συνειδητοποιήσεις αυτά από τα οποία οφείλεις να απαλλαγείς για να προχωρήσεις ως καλλιτέχνης αλλά και ως άνθρωπος. Είναι αλληλένδετα αυτά.
* Ήταν, θυμάμαι, μια ερασιτεχνική παράσταση…
Η πρώτη παράσταση που παρακολούθησα. Δεν έχει τόση σημασία αυτό όση είχε στα παιδικά μου χρόνια το «Θέατρο της Δευτέρας» ή τα πρώτα ασπρόμαυρα σίριαλ. Λόρκα, Ξενόπουλος, Ντάριο Φο, Ψαθάς, οι «Πανθέοι», ο «Χριστός ξανασταυρώνεται», όλα αυτά ένιωθα ότι με αφορούσαν πολύ. Μπορούσα να καταλάβω αν οι ηθοποιοί έπαιζαν καλά ή όχι.
* Το θέατρο δεν θεωρώ πως είναι μία και μόνη ασχολία…
Και όλα τα άλλα διαφοροποιούνται. Αγαπώ, για παράδειγμα, πολύ τους περιπάτους στη φύση, τη διακόσμηση, τις χειροτεχνίες – κι υπάρχει μια ιδέα που θέλω να βάλω σε εφαρμογή, πρόκειται για την τεχνική origami. Μπορείς να φτιάξεις, λέει, τα πάντα με αυτή. Θα δούμε! Όλα αυτά μαζί κι άλλα τόσα ακόμη μπορεί να αποτελούν την ασχολία σου με το θέατρο με την προϋπόθεση να είσαι συνδεδεμένος με τον εαυτό σου, να είσαι δηλαδή παρών. Από εδώ για μένα ξεκινάνε όλα στο θέατρο.
* Η άσκηση στην παρατήρηση είναι αυτό που μας έδωσε τη φιλοσοφία…
Την επιστήμη, την τέχνη. Δεν νοείται, νομίζω, τέχνη χωρίς αυτήν την ικανότητα. Ο ζωγράφος, ο μουσικός, ο συγγραφέας έτσι πλουτίζουν την αντίληψή τους στο χρώμα, το φως, τον ήχο, τη συμπεριφορά των ανθρώπων. Στις παραστατικές τέχνες – θέατρο, χορό – υπάρχει μια επιπλέον ιδιαιτερότητα που μπορεί να μας οδηγήσει στην αυτοπαρατήρηση. Κι αυτή είναι ότι σαν ηθοποιός ή χορευτής όλος ο κόσμος και η ενέργεια, το υλικό δηλαδή που έχεις να δουλέψεις, είναι αυτό της ίδιας σου της ύπαρξης. Ευτυχώς η τέχνη του θεάτρου είναι ένας δρόμος που μπορεί να είναι δεκτικός, να φανερώσει και να καλλιεργήσει μια ιδιαίτερη προσοχή μέσα σου και γύρω σου. Σαν συλλογική τέχνη, σε θέτει μέρος ενός όλου, έχεις επίγνωση της ύπαρξής σου σε σχέση με ό, τι σε περιβάλλει που είναι το σύμπαν της παράστασης. Είναι μία αίσθηση που σχεδόν πάντα λησμονούμε από τη ζωή μας και όσα τη συνθέτουν. Από τη στιγμή που έχει ξυπνήσει αυτή η προσοχή, νομίζω πως έτσι ζεις πια τη ζωή σου. Παρατηρείς τους ανθρώπους, τους μορφασμούς τους, τη στάση του σώματός τους, τον τρόπο που κινούνται, «καδράρεις» καμιά φορά με το βλέμμα σου όλο το οπτικό πεδίο, σαν να φωτογραφίζεις θα ‘λεγα. Άλλοτε ακούς ήχους να αναμειγνύονται ταυτοχρόνως, ήχους από το βουητό της πόλης, το κελάηδισμα των πουλιών, τις ομιλίες των ανθρώπων, ακόμη και τα βήματά σου καθώς περπατάς στον δρόμο. Έτσι, ό, τι καλλιεργείς κι ασκείς σαν ηθοποιός, εννοείται, το κερδίζεις και ως άνθρωπος και το αντίστροφο. Αυτό είναι μαγικό.
* Όλους τους κλασικούς ρόλους θέλω να υποδυθώ!..
Ξέρω πως είναι αδύνατο κάτι τέτοιο, αλλά μου βγήκε αυθόρμητα.
* Πολύ δύσκολο είδος θεωρώ…
Το θέατρο της απόλυτης φόρμας, σωματικά και φωνητικά.
* Θέατρο και κινηματογράφος…
Είναι δύο διαφορετικά πράγματα στη λειτουργία τους, τη σύνθεση και την υλοποίησή τους. Είμαι ανοιχτή και με ενδιαφέρουν, πάνω απ’ όλα, συναντήσεις με ανθρώπους που έχουν κάτι να πουν κι έχω κι εγώ να πω κάτι μαζί τους.
* Το ωραίο χιούμορ…
Ή η αθωότητα που βλέπω στα μωρά, τα παιδιά και τα μικρά ζώα με κάνουν να γελώ.
* Με θλίβει η οικολογική καταστροφή…
Η ανοησία, η ασχήμια, ο πόλεμος, η εκμετάλλευση ανθρώπου από άνθρωπο ή λαών από λαούς.
* Τα λίγα δευτερόλεπτα της μετάβασης, λίγο πριν περάσω από την κουίντα στη σκηνή…
Συγκεντρώνομαι σε αυτό που έχω να κάνω, στο κίνητρο του ρόλου, δηλαδή από πού έρχομαι και τι ζητάω.
* Ναι, έχω τρακ…
Δεν γίνεται χωρίς αυτό, φαίνεται. Άλλοτε πολύ και σε αποσυντονίζει και άλλοτε λιγότερο . Έχει σημασία να κατανοήσεις, σαν ηθοποιός, τον λόγο που σου συμβαίνει το τρακ για να μπορείς σιγά σιγά να το ελέγχεις. Από προσωπική εμπειρία γνωρίζω πως ο λόγος του τρακ δεν έχει σχέση με αυτό που πραγματικά έχεις να κάνεις στη σκηνή, αλλά με μια ιδέα πολύ επικίνδυνη εκείνη την ώρα. Η ιδέα που μεγαλοποιεί το συμβάν της έκθεσής σου ή που μεγαλοποιεί την παρουσία κάποιων προσώπων στο κοινό, άρα και τις απαιτήσεις που έχεις εσύ από τον εαυτό σου. Μα η δουλειά όλη έχει ήδη γίνει και δεν έχεις παρά να παρατηρήσεις την ταραχή σου με ηρεμία μέχρι να καλμάρει η λειτουργία της αναπνοής και κυρίως να επικεντρωθείς σε αυτό που έχει να γίνει κι όλα τα άλλα έρχονται μετά.
* Σκέφτομαι πως η τέχνη…
Ούτως ή άλλως επιτελεί το ρόλο της όταν δημιουργεί κρίση η ίδια σε προσωπικό ή κοινωνικό επίπεδο. Η κρίση, για μένα, μπορεί να έχει μόνο θετικό χαρακτήρα. Ο, τι δεν αξίζει θα χαθεί. Μας ξεβολεύει βέβαια, αλλά μας αναγκάζει να σκεφτούμε διαφορετικά και μας ωθεί να δράσουμε με άλλους τρόπους από τους συνηθισμένους. Μας ωθεί στο άγνωστο, γενικά, κι αυτό τρομάζει. Το γνώριμο όμως έχει αποτύχει. Σε περιόδους κρίσης η γλώσσα της τέχνης μπορεί να γίνει πιο ηχηρή, όχι απαραίτητα γιατί θα αρχίσει να «φωνάζει» περισσότερο, αλλά γιατί ο κόσμος θα μπορεί να ακούει καλύτερα, βγαίνοντας από μία πιο εφησυχασμένη θέση. Έτσι μπορεί να γίνει μέσο αφύπνισης και συνενοχής.
* Οι αγαπημένοι μου συγγραφείς…
Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης, Μίλαν Κούντερα, Βιρτζίνια Γουλφ, Γκαμπριέλ Γκαρσία Μαρκές, Φιοντόρ Ντοστογιέφσκι, βιβλία ψυχολογικού και θρησκευτικού ενδιαφέροντος. Μου αρέσουν τα φιλοσοφικά κείμενα, για παράδειγμα «Η Χώρα» του Ντεριντά. Αλλά ένα βιβλίο που ξεχώρισα τελείως αυθόρμητα είναι «Το βιβλίο του τσαγιού» του Οκακούρα Κακούζο.
* Πιστεύω στην τύχη που…
Θα σε οδηγήσει να γνωρίσεις τους κατάλληλους ανθρώπους που μπορούν να αξιοποιήσουν τις ικανότητές σου, το ταλέντο σου. Εννοώ, εκείνους που ό, τι είσαι ως καλλιτέχνης – άνθρωπος τους αφορά με κάποιο τρόπο και το εμπιστεύονται.
* Όταν είσαι σε παραστάσεις…
Η αλήθεια είναι πως όλη σου η μέρα υπηρετεί την παράσταση που σε περιμένει το βράδυ. Η καθημερινότητα δεν είναι ξένοιαστη. Αλλά αυτό δεν είναι πιεστικό, γίνεται από στοιχειώδη υπευθυνότητα απέναντι στον εαυτό σου αρχικά και τη δουλειά σου, αν το πούμε δουλειά. Δεν κυριαρχεί το αίσθημα ότι κρίνεσαι, αλλά μια ωραία αγωνία για το πώς θα δημιουργηθεί ξανά από την αρχή η χθεσινή παράσταση. Είναι μια διαδικασία που σε συγκροτεί, σε κρατάει σε εγρήγορση, σε εκπαιδεύει, σε οργανώνει. Τώρα θυμήθηκα μια φράση ενός μεγάλου ανθρώπου του θεάτρου που διάβασα κάποτε και με έχει επηρεάσει. «Το θέατρο – είπε – είναι μια έξοδος από την επιπολαιότητα». Αν επιπολαιότητα είναι ο χαοτικός, μηχανικός τρόπος που ζούμε συνήθως, ναι το καταλαβαίνω, το θέατρο είναι μια τέχνη που σε οργανώνει εσωτερικά, σε κάνει πιο συνειδητό, άρα και πιο υπεύθυνο. Αυτό δεν αφορά μόνο στον ηθοποιό, τώρα που το σκέφτομαι, αλλά και στον θεατή, δίνοντάς του τη μοναδική ευκαιρία, ίσως, μέσα στην ημέρα του να παραμείνει σε ακινησία, να προσηλωθεί σε αυτό που βλέπει για δύο ώρες τουλάχιστον. Είναι μια δοκιμασία σωματική, νοητική και συγκινησιακή που σπάει τη ροή της «επιπόλαιης» ρουτίνας. Είναι πολύ σημαντικό αυτό. (Πάνω, από το Χοροθέατρον “Μετ’ εμποδίων”, “Τα γενέθλια”).
* Όσο ο ταξιτζής εξακολουθεί να καπνίζει ενώ έχω μπει στο ταξί του…
Ή όσο οι κάδοι ανακύκλωσης γεμίζουν με συμβατικά σκουπίδια κι ο γείτονας με υποχρεώνει να ακούσω στη διαπασών το τραγούδι του, δεν υπάρχει πολιτισμός. Μόνο σε μεμονωμένες περιπτώσεις. Μα ούτως ή άλλως είναι μια πολύ ακριβή έννοια γύρω μας δεν οδηγεί προς αυτή την κατεύθυνση. Εδώ, ζούμε την απόλυτη σύγχυση σε όλα τα επίπεδα, ατομικό, κοινωνικό και πολιτικό. Δεν ξέρω αν αύριο θα τα έχουμε χάσει όλα σαν έθνος. Πάντως οι έννοιες σίγουρα έχουν χάσει τη σημασία τους. Ούτε δικαιοσύνη, ούτε ελευθερία, ούτε ήθος, ούτε δημοκρατία. Όλα αυτά έχουν σχέση με όσα λέγαμε λίγο πριν. Η έλλειψη συνείδησης και η «επιπολαιτότητα» δεν γίνεται να οδηγούν σε «πολιτισμό». Κι αυτά δεν πηγαίνουν ανάλογα με το μορφωτικό επίπεδο, τις πανεπιστημιακές μας γνώσεις. Το βλέπουμε καθαρά στον πολιτικό μας κόσμο. Μεγάλη απογοήτευση. Γενικά οι άνθρωποι συμπεριφέρονται πολύ εγωκεντρικά και κυρίως με άγνοια ότι είμαστε μέρος ενός όλου, ότι κάθε μας πράξη έχει αντίκτυπο γύρω μας, είτε στην οικογένεια, είτε στον γείτονα, είτε στο περιβάλλον, ότι όλοι είναι αλληλοεξαρτώμενοι. Όσα δηλαδή μας διδάσκει το ίδιο το θέατρο. Πολιτισμός, νομίζω, προκύπτει όταν ο νους του ανθρώπου περάσει σε πιο σφαιρική αντίληψη της ζωής. Τότε οι έννοιες βρίσκουν ξανά τη σημασία τους, σέβεται κανείς τον άλλον και νιώθει πραγματικά υπεύθυνος για ό, τι κάνει. ‘Όχι μόνο για το τώρα αλλά και για το μέλλον. Δεν είναι κάτι αυτονόητο αλλά κάτι που πρέπει να κερδηθεί μέσα μας πρώτα.
* Παρατήρησα τελευταία…
Πολλά κλειστά καταστήματα, πολύ περισσότερους αστέγους και πολύ κόσμο στις διαμαρτυρίες στο Σύνταγμα.
* Για τα ζώα νιώθω…
Συμπάθεια από απόσταση. Τα σέβομαι τα ζώα. Πιστεύω πως ο άνθρωπος έχει να μάθει πολλά από αυτά. Πιο κοντά νιώθω στους σκύλους και μου αρέσει να παρατηρώ πόσο πολύ μοιάζουν στους κηδεμόνες τους… (Αριστερά, η Δέσποινα Παπάζογλου ως Ιγκρέν, στο «Θάνατο του Τενταζίλ» του Maurice Maeterlinck, σε σκηνοθεσία Δαμιανού Κωνσταντινίδη).
