Του Βασίλη Δημητρόπουλου
Δρ Ε.Μ.Π.
Στα σχολεία μας συχνά χαρακτηρίζονται ορισμένοι μαθητές που έχουν πολύ καλή επίδοση σε κάποια μαθήματα ως αρκετά έξυπνοι. Χωρίς να θέλουμε να αμφισβητήσουμε την εξυπνάδα αυτών των μαθητών διατυπώνουμε το ερώτημα: Τελικά είναι μόνο αυτοί οι μαθητές έξυπνοι;
Το 1983 ο Howard Gardner, ψυχολόγος καθηγητής της Ανώτατης Παιδαγωγικής Σχολής του Πανεπιστημίου του Harvard, δημοσίευσε το βιβλίο του “Frames of mind” (Τα όρια του μυαλού). Το βιβλίο αυτό απέρριπτε την ισχύ της θεωρίας του Δείκτη Νοημοσύνης (ΔΝ), διατύπωνε τη θεωρία της πολλαπλής νοημοσύνης και αποτέλεσε την αφετηρία για τη δημοσίευση εκατοντάδων ερευνών και βιβλίων μέχρι σήμερα. Η θεωρία του Γκάρντνερ σχετικά με την πολλαπλότητα της νοημοσύνης εξακολουθεί να βρίσκεται σε εξέλιξη.
Τα τεστ νοημοσύνης για τη μέτρηση του ΔΝ (IQ) στηρίζονται κυρίως στις δύο βασικές ακαδημαϊκές ικανότητες: τη γλωσσική και τη λογικο-μαθηματική και παρά τη μεγάλη επιρροή τους αδυνατούν να προβλέψουν αλάθητα ποιος θα πετύχει στη ζωή του.
Υπάρχει βέβαια, μια σχέση ανάμεσα στο ΔΝ και στις συνθήκες ζωής, για μεγάλες ομάδες στο σύνολό τους: πολλοί άνθρωποι με πολύ χαμηλό ΔΝ καταλήγουν σε «ευτελείς» εργασίες, ενώ άτομα με υψηλό ΔΝ σε θέσεις καλοπληρωμένες. Αυτό όμως δεν ισχύει πάντα. (Στην Ελλάδα, ιδιαίτερα στο Δημόσιο Τομέα, μάλλον δύσκολα κάποιος θα μπορούσε να συνδέσει τις καλοπληρωμένες θέσεις με τον υψηλό ΔΝ).
«Στην καλύτερη περίπτωση ο ΔΝ συμβάλλει κατά 20% στους παράγοντες που καθορίζουν την επιτυχία στη ζωή, γεγονός που αφήνει ένα 80% σε άλλες δυνάμεις», (Goleman, 1995).
«Σε ευρύτατη κλίμακα, η τελική και ανώτερη θέση του ανθρώπου στην κοινωνία καθορίζεται από παράγοντες εκτός ΔΝ, που εκτείνονται από την κοινωνική τάξη στην οποία ανήκει το άτομο και φθάνουν μέχρι τον παράγοντα τύχη», (Gardner, 1995).
Ο Γκάρντνερ ισχυρίστηκε ότι δεν υπάρχει ένα μόνο είδος νοημοσύνης, σημαντικό για την επιτυχία στη ζωή, αλλά ένα ευρύ φάσμα νοημοσύνης, με επτά ουσιώδεις παραλλαγές. Η λίστα του δεν περιορίζεται στα δύο βασικά ακαδημαϊκά είδη, την προφορική – γλωσσική ευχέρεια και τη λογικο-μαθηματική ικανότητα, αλλά επεκτείνεται και στην αίσθηση -αντίληψη του χώρου, η οποία συναντάται σ΄έναν εξέχοντα αρχιτέκτονα ή ζωγράφο. Συμπεριλαμβάνει ακόμα το κιναισθητικό ταλέντο, που αναδύεται από τη φυσική χάρη ενός Νουρέγιεφ ή ενός Μάικλ Τζόρνταν, και τα μουσικά χαρίσματα ενός Μότσαρτ ή των Μπιτλς. Ο κατάλογος ολοκληρώνεται με δύο ακόμα είδη που ο Γκάρντνερ τα αποκαλεί «προσωπική νοημοσύνη»: οι διαπροσωπικές ικανότητες, όπως αυτές του Λούθερ Κίνγκ, ενός ηγέτη με παγκόσμια ακτινοβολία και η ενδοπροσωπική ικανότητα που ξεπροβάλλει στην αξιοθαύμαστη ενόραση του Σίγκμουντ Φρόιντ ή στην εσωτερική ικανοποίηση ενός ατόμου που καταφέρνει να ρυθμίσει έτσι τη ζωή του ώστε να εναρμονίζεται με τα πραγματικά του αισθήματα.
Ο Γκάρντνερ έδωσε κατά καιρούς τους παρακάτω ορισμούς για τα δύο είδη προσωπικής νοημοσύνης:
Διαπροσωπική νοημοσύνη είναι η ικανότητα του ατόμου να διακρίνει και να ανταποκρίνεται κατάλληλα στις διαθέσεις, στην ψυχοσύνθεση, στα κίνητρα και στις επιθυμίες των άλλων ανθρώπων. Ενδοπροσωπική νοημοσύνη είναι η ικανότητα πρόσβασης του ανθρώπου στα προσωπικά του αισθήματα και η διάκρισή τους ώστε να αντλεί από αυτά στοιχεία που θα καθοδηγούν τη συμπεριφορά του (1989).
Διαπροσωπική νοημοσύνη είναι η ικανότητα να καταλαβαίνουμε τους άλλους ανθρώπους: τι τους παρακινεί, πώς εργάζονται και πώς εμείς θα εργαστούμε σε αγαστή σύμπνοια μαζί τους. Πετυχημένοι δάσκαλοι, πολιτικοί, πωλητές, ψυχοθεραπευτές και θρησκευτικοί ηγέτες είναι, χωρίς αμφιβολία, άτομα με υψηλό βαθμό διαπροσωπικής νοημοσύνης. Ενδοπροσωπική νοημοσύνη είναι μια συσχετική ικανότητα που στρέφεται προς τα μέσα. Είναι η ικανότητα να σχηματίσουμε ένα ακριβές, γνήσιο πρότυπο του εαυτού μας και να μπορούμε να χρησιμοποιούμε αυτό το πρότυπο για να λειτουργούμε αποτελεσματικά στη ζωή μας (1993).
Ο Γκάρντνερ αναγνωρίζει ότι το επτά είναι αυθαίρετος αριθμός για την ποικιλία των ειδών νοημοσύνης. Δεν υπάρχει μαγικός αριθμός για την πολλαπλότητα των ανθρώπινων ταλέντων. Σε κάποιο σημείο της έρευνας με τους συνεργάτες του, επέκτειναν τα επτά είδη της νοημοσύνης σε είκοσι. Για παράδειγμα η διαπροσωπική νοημοσύνη αναλυόταν σε τέσσερις ξεχωριστές ικανότητες: ηγετικό πνεύμα, ικανότητα στη σύναψη σχέσεων και διατήρηση της φιλίας, ικανότητα επίλυσης διαφορών και ικανότητα κοινωνικής ανάλυσης.
Αυτή η με πολλά είδη νοημοσύνη προσφέρει μια μεγαλύτερη εικόνα της ικανότητας του παιδιού και του δυναμικού του για επιτυχία στη ζωή απ’ ό, τι ο καθιερωμένος Δείκτης Νοημοσύνης.
Στo πλαίσιo της θεωρίας της Πολλαπλής Νοημοσύνης εφαρμόζονται σχετικά προγράμματα σε σχολεία των ΗΠΑ. Στην περιοχή του Πανεπιστημίου Ταφτς εφαρμόζεται το πρόγραμμα «Ερευνητικό Φάσμα» με καθοδηγητή τον Χάουαρντ Γκάρντνερ. Το πρόγραμμα καλλιεργεί συστηματικά μια ποικιλία ειδών νοημοσύνης, γιατί αναγνωρίζει ότι οι ανθρώπινες ικανότητες εκτείνονται πέρα από το στενό πλαίσιο των γραμμάτων και των αριθμών, στη σημασία των οποίων παραδοσιακά εστιάζουν το ενδιαφέρον τους τα σχολεία. Το σχολείο, σύμφωνα με το πρόγραμμα, γίνεται ένας χώρος εκπαίδευσης στις δεξιότητες της ζωής, όπου τα παιδιά ενθαρρύνονται να αναπτύξουν ένα ευρύ φάσμα ικανοτήτων.
Κατά τον Γκάρντνερ, «ήρθε το πλήρωμα του χρόνου να διευρύνουμε τη γνώμη μας για το φάσμα των ταλέντων. Η μόνη και σημαντικότατη συμβολή που μπορεί να προσφέρει η εκπαίδευση στην ανάπτυξη ενός παιδιού είναι να το καθοδηγήσει προς ένα πεδίο όπου τα ταλέντα του θα βρουν χώρο να αναπτυχθούν, όπου θα είναι ευχαριστημένο και θα αποδίδει. Αυτό το έχουμε εντελώς χάσει από τα μάτια μας. Αντίθετα, υποβάλλουμε τους πάντες σε μια εκπαίδευση όπου, αν πετύχουν, το καλύτερο που μπορεί να τους συμβεί είναι να γίνουν καθηγητές σε κολέγια. Και εκτιμούμε τον καθένα στην πορεία ανάλογα με το κατά πόσο ανταποκρίνεται σ’ αυτά τα στενά δεδομένα επιτυχίας. Θα έπρεπε να δαπανούμε λιγότερο χρόνο για να κατατάσσουμε βαθμολογικά τα παιδιά και περισσότερο για να τα βοηθάμε να εντοπίσουν τις φυσικές τάσεις τους και τα χαρίσματά τους και αυτά να καλλιεργήσουμε. Υπάρχουν εκατοντάδες τρόποι επιτυχίας και πολλές, παρά πολλές διαφορετικές ικανότητες που θα σας βοηθήσουν να φθάσετε εκεί» (Goleman, 1997).
Οι επτά νοημοσύνες
Σύμφωνα με τη θεωρία της πολλαπλής νοημοσύνης του Howard Gardner, όλα τα άτομα διαθέτουν επτά διαφορετικές κατηγορίες νο�