29.2 C
Athens
Παρασκευή 21 Ιουνίου 2024

Κική Δημουλά – Γᾶς Ὀμφαλός

Γᾶς Ὀμφαλός*

III

 

Ἀναστηλώνεται Νοέμβρης τῶν Δελφῶν.
Ἀπόβροχο στίς μετόπες1 τῆς ἀπορρόφησής του.
Σύννεφα πού δέν θά φύγουν μοιράζονται θρόνους.
Ζωφόροιφύλλων κίτρινων κοσμοῦν
ἀντισεισμικά ἀνάκτορα ἀνέμων.

Πομπή σκαλοπατιῶν.
Προπορεύονται οἱ ἀρχές τοῦ τόπου· σαρκοφάγοι.3
Ἀκολουθοῦν βασιλεῖς, προσκυνητές τῆς προφητείας
ἀρχηγοί πολέμων μέ δῶρα πού στέλνει ἡ φιλοδοξία

στούς μάντεις της· αἰῶνες κοιλαράδες βραδυκίνητοι
μέ τίς ἐπαναλήψεις παλλακίδες4 τους.
Φρουρά τῆς ροῆς σωματοφύλακες ἑκατέρωθεν·
σαρκοφάγοι πάλι μέ τίς περικνημίδες τους
—τσουκνίδες καί ξερόχορτα.
Καθ’ ὁδόν, στέψη σκέψης
πού ἔκανα γιά σένα, ἐπ’ ἀνδραγαθίᾳ:
μέ τήν ἀπουσία σου μεγάλωσες
ἐξάπλωσες τῶν ἀφανῶντίς κτήσεις.Ταξιθέτριες πέτρες στό θέατρο.
Στή σειρά τῶν ἐπισήμων κάθονται θυμάρια.
Τζαμπατζῆδες θεατρόφιλοι βράχοι τριγύρω
κρέμονται σκαρφαλωμένοι στόν ἀπόηχο.
Στόν κορυφαῖο ρόλο της ἡ τραγωδός αὐλαία.
Ἐνθουσιώδους παρακμῆς χειροκροτήματα·6
μπιζάρουν7 μέλισσες κι ἄλλα βομβώδη
μελιστάλακτα κεντριά, αἰώρησης κάνιστρα8
μέ φρεσκοκομμένες πεταλοῦδες
ραίνουν τήν πρωταγωνίστρια ἑρμηνεία μας.
Ψηλά, ἀπό τό στάδιο, ἐξακοντίζονται ἰαχές
κύκλοι δρομεῖς ἐπευφημοῦνται
νικητής ἀνακηρύσσεται
ἕνας-ἕνας πού κλείνει.Ἐπακολουθῶ. Στέρνες βωμοί ἄδυτα θυσιῶν
ὑδραγωγεῖα κινήτρων, ἡ ἀρχαιότερη Πυθία:
ἡ σαρκοφάγος πάλι. Ἀλλά ἡ ζωή
τόν ἀποφεύγει τό χρησμό της.Στάση σκέψης πού κάνω γιά ὅλες
τίς σπασμένες ἀρτιότητες: «τό κάτω μέρος
μαρμάρινης τρεχούσης γυναικός»,9
βῆμα ἀβοήθητο ποδιοῦ πρός χαμένο σῶμα,
μόνο ἡ κουλουριασμένη κίνηση
ἀνώνυμου νεκροῦ πολεμιστῆ
δίπλα σέ ἀπόστρατη ἀσπίδα
καί «δούλης νεαρᾶς τό σπασμένο κάτοπτρο»
—τώρα πῶς θά καλλωπίζεται ἡ ὑποδούλωση.
Σφίγξ10 καθρεφτίζει τό ἀναπάντητο.Καντίνες. Κάτι γιά τό δρόμο. Σάντουιτς,
ἀναψυκτικά, ἐμφιαλωμένο λάλον11 ὕδωρ.
Μάρμαρα πάλι, ἀφιερώματα12 σέ πέτρες
χαραγμένες. Δύσκολα διαβάζω.
Τό σκληρό ἔμαθα πῶς χαράζει
ἀλλά ὄχι πῶς χαράζεται.
Ἀργά συλλαβίζοντας ἀναστηλώνω
μόνο τή λέξη ΕΠΤΟΗΘΗ.13 Μόνο; Ὄχι καί μόνο.
Ἀκουστό ἀνά τόν κόσμο τό Ἐπτοήθη.
Μαντεῖο.
Γᾶς ὀμφαλός.
(Χαῖρε Ποτέ, 1988)
 


* Γᾶς ὀμφαλός· ο ομφαλός της γης. Έτσι αποκαλούνταν κατά την αρχαιότητα ο χώρος των Δελφών. Γλυπτή παράσταση του ομφαλού ήταν τοποθετημένη μέσα στο άδυτο του ναού του Απόλλωνος. Αντίγραφο του περίφημου δελφικού ομφαλού συναντάει κανείς ανεβαίνοντας τη σκάλα του μουσείου των Δελφών.

  1. Μετόπη· μαρμάρινη πλάκα που μαζί με τα τρίγλυφα αποτελεί το διάζωμα (= επιφάνεια μεταξύ γείσου και επιστυλίου) των αρχαίων δωρικών ναών.
  2. ζωφόρος· η ζώνη ανάμεσα στο επιστύλιο και στο γείσο των κλασικών ιωνικών ναών, συνήθως κοσμούμενη με ανάγλυφες παραστάσεις. Και οι δύο λέξεις (ζωφόρος και μετόπη) χρησιμοποιούνται με μεταφορική σημασία και αποδίδονται στο φυσικό τοπίο.
  3. Σαρκοφάγος· μαρμάρινη ή πήλινη λάρνακα, στην οποία οι αρχαίοι έθεταν το σώμα του νεκρού. Το όνομα σαρκοφάγος εμφανίζεται από τα τελευταία χρόνια της ελληνιστικής εποχής, αλλά η χρήση της γενικεύεται κατά τους ρωμαϊκούς χρόνους. Η λέξη στο ποίημα χρησιμοποιείται ως συνώνυμο της φθοράς και του θανάτου.
  4. Παλλακίς· η γυναίκα που συμβιώνει με άνδρα χωρίς νόμιμο γάμο· η λέξη, συνδεδεμένη με τον αποδεκτό κατά την αρχαιότητα θεσμό της παλλακείας, χρησιμοποιείται εδώ με σημασία μεταφορική.
  5. Η λέξη έμμεσα παραπέμπει στον Επιτάφιο του Θουκυδίδη:
    μία δέ κλίνη κενή φέρεται ἐστρωμένη τῶν αφανῶν, οἵ ἄν μή εὑρεθῶσιν ἐς ἀναίρεσιν. Η φράση είναι χαραγμένη ως επιτύμβιο επίγραμμα στο μνημείο του Άγνωστου Στρατιώτη. Στο ποίημα η αναφορά γίνεται στο αγαπημένο πρόσωπο που έχει πεθάνει.
  6. Ποιητικό σχόλιο σχετιζόμενο με το τραύμα της συνάντησης του αρχαίου πολιτισμού με τη σύγχρονη πραγματικότητα (βλ. Γιώργος Σεφέρης, Ο βασιλιάς της ΑσίνηςΚΝΛ, Γ’ Λυκείου):
    κι ο τόπος σαν το μεγάλο πλατανόφυλλο που παρασέρνει
         ο χείμαρρος του ήλιου
    με τ’ αρχαία μνημεία και τη σύγχρονη θλίψη.
  7. μπιζάρω· (<επιφών. μπις < bis (= δις), ανακαλώ στη σκηνή τους ηθοποιούς, μουσικούς κλπ.
  8. κάνιστρο· καλάθι πλατύ και άβαθο, πανέρι.
  9. Τα εντός εισαγωγικών προφανώς αφορούν τις πινακίδες που συνοδεύουν τα εκθέματα του Μουσείου των Δελφών.
  10. Η Σφίγγα των Ναξίων (570-560 π.Χ.) αφιέρωμα των Ναξίων στον Απόλλωνα, είναι ένα από τα μεγαλύτερα πλαστικά έργα από όσα βρέθηκαν στους Δελφούς. Η λέξη εδώ με μεταφορική σημασία.
  11. Υπαινικτική αναφορά στο λάλον ὕδωρ που ανάβρυζε από την Κασταλία πηγή, αλλά και στον περίφημο, τελευταίο κατά την παράδοση, δελφικό χρησμό, που δόθηκε στον αυτοκράτορα Ιουλιανό:
    Εἴπατε τῷ βασιλεῖ: Χαμαί πέσε δαίδαλος αὐλά·
    οὐκέτι Φοῖβος ἔχει καλύβαν, οὐ μάντιδα δάφνην,
    Οὐ παγάν λαλέουσαν· ἀπέσβετο καί λάλον ὕδωρ.
  12. Πρόκειται για τις αναθηματικές (= αφιερωματικές) επιγραφές που συναντά κανείς στο υπόστεγο μπροστά από το Μουσείο των Δελφών.
  13. επτοήθη· ταράχθηκε, φοβήθηκε (πτοούμαι = ταράσσομαι). Σχόλιο για το δέος που προκαλεί στον άνθρωπο η απτή (σπασμένες αρτιότητες) συνάντηση με τη φθορά.

Λεξικό της Κοινής Νεοελληνικής


Το ποίημα είναι, σε ένα πρώτο επίπεδο, αφήγηση ενός μοναχικού αρχαιολογικού περιπάτου μιας γυναίκας σημαδεμένης από την απώλεια του αγαπημένου της προσώπου στον αρχαιολογικό χώρο των Δελφών, από την είσοδο με τις ρωμαϊκές σαρκοφάγους μέχρι το αρχαίο θέατρο, το στάδιο και το μουσείο. Σε ένα δεύτερο επίπεδο, είναι ένα σχόλιο για τη φθορά, την απώλεια και τον υπαρξιακό φόβο που προκαλεί η επαφή του μοναχικού ανθρώπου με τις ορατές συνέπειες του χρόνου πάνω στα πράγματα.

Ο θρύλος λέει ότι οι Δελφοί ήταν το σημείο που συναντήθηκαν οι δύο αετοί, όταν ο Δίας τούς έστειλε να πετάξουν από δύο διαφορετικές κατευθύνσεις. Σ’ αυτό το σημείο ο Δίας έριξε τον ιερό βράχο και οι Δελφοί έγιναν γνωστοί στα πέρατα του τότε κόσμου ως ο ομφαλός της Γης, το κέντρο του κόσμου.
«Δέλφις» σημαίνει στ’ αρχαία ελληνικά «Δελφίνι» και γι’ αυτό οι Δελφοί ονομάστηκαν έτσι, προς τιμήν του δελφινιού – και αυτό γιατί αυτήν τη μορφή πήρε ο Απόλλων κατά το ταξίδι της επιστροφής του, οδηγώντας το καράβι με τους Κρήτες ναυτικούς, με σκοπό να μείνουν στους Δελφούς για να χτίσουν το ιερό του και να γίνουν οι ιερείς του.
Με την επιστροφή του, ο Απόλλων στέφθηκε επισήμως προστάτης και άρχοντας των Δελφών. Στο σημείο που έγινε η σφαγή του Πύθωνα, τοποθετήθηκε ο ομφαλός βράχος.
Ο «ομφαλός» σημαίνει «κέντρο της γης» και εκεί ήταν το Ιερό Μαντείο των Δελφών.
Το πώς και από ποιον δημιουργήθηκε αρχικά το Μαντείο δεν είναι εύκολο να βρεθεί, αφού πολλοί μελετητές θεωρούν ότι η δράση του ανάγεται στην προκατακλυσμιαία εποχή, γεγονός που ενισχύεται και από τις διάφορες θεότητες που το προστάτευαν στο διάβα της ιστορίας: η Γη, στη συνέχεια η Θέμις, έπειτα ο Απόλλων και ο Διόνυσος.
Καθώς η ιστορία άπλωνε περίτεχνα το πέπλο της πάνω από το Μαντείο των Δελφών, δημιουργήθηκαν διάφοροι μύθοι που εξιστορούσαν τις απαρχές του.
Επομένως, είναι ιδιαίτερα δύσκολο έως και ακατόρθωτο για τον ιστορικό ερευνητή να διαπιστώσει αν υπάρχουν ψήγματα αλήθειας σε αυτές τις διηγήσεις, καθώς και να τις αποκωδικοποιήσει.
Ένας από τους πιο γνωστούς μύθους δημιουργίας του Μαντείου, ο οποίος διασώθηκε από τον Διόδωρο τον Σικελιώτη, μιλάει για έναν βοσκό, ο οποίος καθώς έβοσκε το κοπάδι του στην περιοχή διαπίστωσε ότι από ένα άνοιγμα, δίπλα στις Φαιδριάδες πέτρες, έβγαιναν διάφορες αναθυμιάσεις.
Παρατήρησε μάλιστα ότι τα ζώα που πλησίαζαν στο άνοιγμα αποκτούσαν μια πολύ περίεργη συμπεριφορά.
Πλησιάζοντας, λοιπόν, και ο ίδιος στο χάσμα για να δει τι συμβαίνει, άρχισε να λέει διάφορα ακατάληπτα πράγματα, πέφτοντας σε έκσταση – λόγια τα οποία εκ των υστέρων διαπιστώθηκε ότι προέλεγαν τα μελλούμενα.
Από τότε εγκαταστάθηκε στο σημείο εκείνο μια ιέρεια, η Πυθία, και άρχισε να λειτουργεί το Μαντείο.
Ένας άλλος μύθος θέλει τον ήρωα Παρνασσό, το όνομα του οποίου δόθηκε στο ομώνυμο βουνό, ν’ ανακαλύπτει σ’ εκείνη την περιοχή την οιωνοσκοπία, μαντεύοντας από τον τρόπο που πετούσαν τα πουλιά.
Στην Ομηρική Οδύσσεια, στη Ραψωδία Θ, γίνεται αναφορά στο Μαντείο των Δελφών, χωρίς όμως να δίνονται επιπλέον πληροφορίες σχετικά με τον τρόπο και τον χρόνο ίδρυσής του.
Επιπλέον πληροφορίες παίρνουμε από άλλα τρία κείμενα: τον Ομηρικό Ύμνο στον Απόλλωνα και τις τραγωδίες Ευμενίδες του Αισχύλου και Ιφιγένεια εν Ταύροις του Ευριπίδη.
Σύμφωνα με τον Ομηρικό Ύμνο εις Απόλλωνα Πύθιον, ο Απόλλων έχτισε τον πρώτο του ναό στους Δελφούς, αφού σκότωσε πρώτα τον δράκοντα με μορφή φιδιού Πύθωνα, από το όνομα του οποίου φαίνεται να προήλθαν μετέπειτα και τα ονόματα Πυθώ, Πυθία, Πύθιος κ.λπ.
Θέλοντας ο θεός να εξαγνίσει τον χώρο από την παρουσία του θηρίου, έφερε εκεί το ιερό του δέντρο, τη δάφνη, με την οποία έχτισε μάλιστα και τον πρώτο του ναό.
Στο μέρος αυτό χρησμοδοτούσε ο Απόλλων διά στόματος της Πυθίας, η οποία καθόταν πάνω σ’ ένα γήινο χάσμα από το οποίο έβγαιναν αναθυμιάσεις.
Μάλιστα, σύμφωνα με τον ύμνο, οι πρώτοι ιερείς του ναού ήταν Κρήτες, τους οποίους έσωσε ο ίδιος ο θεός με τη μορφή δελφινιού, μεταφέροντάς τους στην πλάτη του σ’ εκείνη την περιοχή.
Σε ερώτησή τους προς τον θεό πώς θα καταφέρουν να επιβιώσουν σε αυτόν τον τόπο εκείνοι που ήταν συνηθισμένοι να ζουν κοντά στη θάλασσα, ο θεός τους απάντησε ότι θα ζήσουν από τις προσφορές των πιστών.
Έτσι, λοιπόν, φαίνεται ότι οι Κρήτες έφεραν στον τόπο τη λατρεία του Απόλλωνα Δελφίνιου και μάλλον από αυτούς ονομάστηκε το μέρος Δελφοί.
Ο μύθος αυτός επιβίωσε σε διάφορες εορταστικές αναπαραστάσεις που λάμβαναν χώρα στους Δελφούς, με αποκορύφωμα τα Πύθια, τα οποία περιελάμβαναν μουσικούς διαγωνισμούς και αθλητικούς αγώνες και τελούνταν κάθε τέσσερα χρόνια.
Στην τραγωδία Ευμενίδες, ο Αισχύλος μας παρουσιάζει μια διαφορετική εκδοχή.
Η πρώτη προφήτισσα στους Δελφούς ήταν η θεά Γη, την οποία διαδέχθηκε η κόρη της, Θέμις. Στη συνέχεια, ήρθε η Τιτάνιδα Φοίβη, κόρη επίσης της Γης, και έπειτα ήρθε ο Απόλλων, ο οποίος προφανώς και ονομάστηκε Φοίβος από τη Φοίβη.
Στον μύθο του Αισχύλου, ο Απόλλων φαίνεται να ήρθε από τη Δήλο και να εγκαταστάθηκε στον τόπο χωρίς να χρειαστεί να φονεύσει τον Πύθωνα.
Στην Ιφιγένεια εν Ταύροις του Ευριπίδη, αναφέρεται ότι ο Απόλλων, ενώ ήταν ακόμα βρέφος, έφτασε μαζί με τη μητέρα του, Λητώ, από τη Δήλο στον Παρνασσό κι εκεί κατέλαβε το μαντείο, αφού πρώτα σκότωσε το τεράστιο τέρας που το φύλαγε.
Η Γη όμως θύμωσε, γιατί με αυτό τον τρόπο εκδιώχθηκε βίαια από το μαντείο η κόρη της, η Θέμις, κι άρχισε να στέλνει προφητικά όνειρα στους ανθρώπους, με σκοπό ν’ αποδυναμώσει τη δύναμη του θεού Απόλλωνα.
Το πρόβλημα επιλύθηκε τελικά με παρέμβαση του Δία, ο οποίος πήρε το μέρος του Απόλλωνα, δίνοντάς του την εξουσία.
Διαπιστώνουμε μέσα από αυτά τα χαρακτηριστικά παραδείγματα ότι υπήρχαν διάφοροι μύθοι σχετικά με το από ποιον και κάτω από ποιες συνθήκες ξεκίνησε να λειτουργεί το Δελφικό Μαντείο, το όποιο με τον καιρό εξελίχθηκε σε θρησκευτικό κέντρο της αρχαίας Ελλάδας.

Σχετικά άρθρα

Κυνηγήστε μας

6,398ΥποστηρικτέςΚάντε Like
1,713ΑκόλουθοιΑκολουθήστε
713ΑκόλουθοιΑκολουθήστε


Τελευταία άρθρα

- Advertisement -