Cat Is Art

“Αρτούρο Ούι” του Μπρεχτ, επίκαιρος όσο ποτέ

Αποστολή σε φίλο Εκτύπωση

Της Ειρήνης Αϊβαλιώτου

Σήμερα ένα ερώτημα πλανάται πάνω από τον κόσμο: νικήθηκε ο φασισμός; Ο Μπρεχτ, γράφοντας την «Πτωτική άνοδο του Αρτούρο Ούι» -έργο σπουδαίο και επίκαιρο όσο ποτέ- είχε ως πρότυπο τον Χίτλερ, θέλοντας να τον γελοιοποιήσει και ταυτόχρονα να θραύσει το δέος που τρέφουν οι λαοί για τους δημίους τους.
Ο φασισμός υπάρχει παντού, μέσα μας και γύρω μας, ανεξαρτήτως φύλου, ιδεολογίας, χρώματος και φυλής. Είναι στενός συγγενής του εγωκεντρισμού, της εξουσίας και του συμφέροντος. Καραδοκεί όμως να βρει το κατάλληλο έδαφος για να αναπτυχθεί. Και τότε είναι πλέον δύσκολο να διακρίνουμε τους θύτες από τα θύματα.
Εν μέσω μιας τεράστιας οικονομικής κρίσης, η άλλοτε ειρηνική πόλη του Σικάγου πέφτει στα χέρια μιας σπείρας, με τις ευλογίες μάλιστα τόσο της επίσημης εξουσίας όσο εν τέλει και του πλήθους. Ανελέητος ο Γερμανός δραματουργός περιγράφει μια πόλη τεράτων, όπου θα σωθούν μόνον όσοι δεν γνώριζαν, αλλά ποιοι άραγε είναι αυτοί; Περιγράφει με συμβολικό τρόπο την άνοδο του Φίρερ στην εξουσία. Οι σχέσεις του Χίτλερ με τον πρόεδρο Χίντενμπουργκ, η είσοδός του στη Βουλή, η άνοδος στην καγκελαρία, ο εμπρησμός του Ράιχσταγκ, η προσάρτηση της Αυστρίας, όλα τα γεγονότα ανασυντίθενται με πρωταγωνιστή τον Αρτούρο Ούι. Πρόθεση όμως του Μπρεχτ δεν ήταν απλώς να τα θυμίσει στους θεατές του, αλλά να δείξει τους τρόπους με τους οποίους ένας εγκληματίας μπορεί να αναδειχθεί σε ηγέτη: με ψέματα, βία, φόβο, κολακείες προς τον γερμανικό λαό, που γέννησε σπουδαίους συγγραφείς και φιλοσόφους αλλά τότε αντιμετώπιζε σοβαρότατα προβλήματα, προστασία σε αυτούς που το αδύναμο κράτος δεν μπορούσε να προστατεύσει.
Το έργο αυτό, γραμμένο το 1941 στη Φιλανδία, όπου βρισκόταν ο Μπρεχτ αυτοεξόριστος, περιμένοντας τη βίζα για την Αμερική -εγκατέλειψε τη Γερμανία στο διάστημα 1933-1948 για ν’ αποφύγει τους ναζί, πρώτα έμεινε στη Δανία, έπειτα στη Φιλανδία και μετά στην Αμερική- με αλληγορικό τρόπο αποτυπώνει την επάνοδο του Χίτλερ στην εξουσία. Ο Μπρεχτ επεξεργάστηκε το υλικό που είχε συγκεντρώσει καθ’ όλη τη διάρκεια της δεκαετίας του ’30 και κατέληξε στη συγκεκριμένη πλοκή.

Ο μύθος

Τρεις ομάδες ανθρώπων παρακολουθούμε στο έργο:
– Το Τραστ του Κουνουπιδιού με τους μεγάλους χονδρέμπορους και τους φτωχούς λιανοπωλητές, με τους πρώτους να καταπιέζουν τους δεύτερους, που συμβολίζει τον κόσμο του κεφαλαίου,
– Τα μέλη του δημοτικού συμβουλίου, στην πλειονότητά τους εξαπατημένοι ή εξαγορασμένοι, που συμβολίζουν το κράτος, το χώρο της πολιτικής και
– Τον υπόκοσμο, τους γκάνγκστερ του Ούι, που νιώθουν μια αληθινή κλίση προς το επάγγελμά τους.
Ο μύθος, σύμφωνα με την μπρεχτική ειρωνεία, εξιστορεί την κατάληψη του κράτους από το τραστ και την κατάληψη του τραστ από τον υπόκοσμο.
Η δε δράση εγγράφεται σε δεδομένο γεωγραφικό χώρο, στο Σικάγο του Αλ Καπόνε.
Η υπόθεση εκτυλίσσεται στη δεκαετία του 1930 κατά το μεγάλο οικονομικό κραχ των ΗΠΑ, όπου το Τραστ του Κουνουπιδιού (το τραστ των λαχανεμπόρων) έχασε πελατεία εξαιτίας της κρίσης. Τότε οι ηγέτες του καταφεύγουν στη λύση ενός παράνομου δανείου με κατασκευαστές αποβάθρων, με κύριο εμπόδιό τους το γέρο δήμαρχο και οικονομικό διευθυντή των επιχειρήσεων, Ντόγκσπορω, ο οποίος δεν ανέχεται καμία παράνομη ενέργεια, αν και με απάτες θα κατορθώσουν να τον μπλέξουν. Κάτι αντιλαμβάνεται το δημοτικό συμβούλιο και ξεκινά έρευνα της υπόθεσης. Τότε ο μαφιόζος Αρτούρο Ούι παρουσιάζεται ως σωτήρας προτείνοντας προστασία στο δήμαρχο. Αργότερα, δημιουργώντας κλίμα διάχυτου φόβου με την πρόκληση ταραχών, η συμμορία πουλάει προστασία σ’ όλο το τραστ, ασκώντας βία ή και δολοφονώντας τους διαφωνούντες. Βάζουν φωτιά στις αποθήκες των εμπόρων, την οποία όμως αποδίδουν στους εχθρούς τους, και στην παρωδία δίκης που ακολουθεί καταδικάζεται ένας αθώος άνθρωπος. Ο Ούι αποκτά δύναμη, φοβάται όμως παράλληλα τους υπόλοιπους ισχυρούς της συμμορίας του, δολοφονώντας στο τέλος τον ισχυρότερο υπασπιστή του Ερνέστο Ρόμα. Αργότερα η μαφία ελέγχει όλη την πόλη, επεκτείνεται στη γειτονική πόλη του Τσίτσερο και κατόπιν σε πολλές ακόμα πόλεις της Αμερικής. Οι άνθρωποι καταλαβαίνουν τελικά σε τι παγίδα έπεσαν, αλλά είναι πολύ αργά για ν’ αντιδράσουν.

Οι αντιστοιχίες

Τα γεγονότα του έργου έχουν πλήρη αντιστοιχία με τα ιστορικά γεγονότα. Ο Ούι για παράδειγμα αναπαριστά τον Χίτλερ, ο οποίος από αρκετά άσημος κατόρθωσε αναρριχηθεί στην εξουσία. Το Τραστ του Κουνουπιδιού αντιστοιχεί στους Πρώσους γαιοκτήμονες Γιούνκερς, οι οποίοι είχαν μεγάλη πολιτική δύναμη στη Γερμανία μέχρι τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, αν και στα χρόνια προ του Χίτλερ είχαν υποπέσει σε βαθιά κρίση. Ο Ντόγκσπορω αναπαριστά τον πρόεδρο της Γερμανίας φον Χίντενμπουργκ. Η φωτιά στις αποθήκες την πυρκαγιά στο κοινοβούλιο της Γερμανίας. Ο Ερνέστο Ρόμα τον Ερνστ Ρομ, έναν απ’ τους ιδρυτές κι αρχηγό της ομάδας κρούσης του ναζιστικού κόμματος, η δολοφονία του τη Νύχτα των Μεγάλων Μαχαιριών του 1944, όταν ο Χίτλερ διέταξε να εκτελεστούν όλοι οι πιθανοί αντίπαλοί του. Η κατάληψη της πόλης την επάνοδο των ναζί στην εξουσία, η επέκταση στο Τσίτσερο την κατάληψη της Αυστρίας, και η επέκταση αλλού την αρχή του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου.
Αναλύει διεξοδικά τη θεατροποίηση του φασισμού και αναδεικνύει το τεράστιο θέμα των σκηνοθετημένων εμφανίσεων, της κατασκευής και της προπαγάνδας μιας πολιτικής εικόνας και πώς αυτή επιβάλλεται ως πολιτικός μύθος, ηγέτης και σωτήρας. Επισημαίνει τη βαθμιαία διαφθορά όλων των εκπροσώπων μιας κοινωνίας, τις συμμαχίες και τα διαπλεκόμενα συμφέροντα, την προπαγάνδα, την αλλοίωση και την παραποίηση της πραγματικότητας, τον εκφυλισμό του αξιακού συστήματος και σε τελική ανάλυση τον ολοκληρωτικό ηθικό ξεπεσμό μιας ολόκληρης κοινωνίας.

Με τα μέσα του θεάτρου

Παρακολουθήσαμε την παράσταση “Η πτωτική άνοδος του Αρτούρο Ούι” του Μπέρτολντ Μπρεχτ στο Ίδρυμα Μιχάλης Κακογιάννης, μια παράσταση σκηνοθετημένη από τη νεαρή και ταλαντούχα σκηνοθέτιδα Αγγελική Καρυστινού, που συνδύασε την μπρεχτική διαλεκτική με στοιχεία του γερμανικού καμπαρέ και των αμερικανικών μιούζικαλ, προσθέτοντας την ευφορία μιας έντονα ψυχαγωγικής εμπειρίας και μιας σκληρής πολιτικής επιθεώρησης. Ένα ευγενές εγχείρημα μεταξύ παρωδίας, σάτιρας, καρικατούρας, παραμυθιού και τραγωδίας.
Κλειδί για την ερμηνευτική προσέγγιση του έργου αποτελεί η σκηνή κατά την οποία ο Αρτούρο Ούι με ένα σαιξπηρικό ηθοποιό για δάσκαλο, διδάσκεται πώς να βαδίζει, πώς να στέκεται και να μιλά, ώστε να γίνει δημοφιλής, πειστικός και να χειραγωγεί αποτελεσματικότερα τις μάζες. Οικειοποιείται ανερυθρίαστα τα μέσα του θεάτρου, μιμείται τη φόρμα του και αδιαφορεί παντελώς για την τέχνη.

Ιδεολογία και εκφοβισμός

Ο Μπρεχτ με τον «Αρτούρο Ούι» μας δείχνει και κάτι άλλο, πολύ βασικό, το πιο επικίνδυνο όλων, πώς ο δικτάτορας υποβάλλει στο λαό το αφύσικο για φυσικό, πώς περνάει το ψέμα για αλήθεια. Πώς ενεργεί με πλάγιο ή παρελκυστικό τρόπο, ώστε να χειριστεί ανθρώπους ή καταστάσεις, χρησιμοποιώντας τρικ, εντάσεις, σασπένς, δημιουργία εντυπώσεων, δημαγωγικό ύφος και δραματικό στυλ. Πώς ανέρχεται διαπλέκοντας τη βία με την αισθητική, την ιδεολογία με τον εκφοβισμό.
Τα μέσα που χρησιμοποιεί ο Αρτούρο Ούι για την αναρρίχησή του είναι οι ψεύτικες υποσχέσεις, οι προδοσίες, η τρομοκρατία. Πώς να μην κάνουμε το συνειρμό με τον δούκα του Γκλόστερ, τον μελλοντικό Ριχάρδο Γ’; Δύο κωμικοτραγικοί και επικίνδυνοι παλιάτσοι. Πώς να μην κάνουμε τον συνειρμό με το σήμερα; Από τον θρίαμβο στην κατάπτωση και από την πτήση στην πτώση, ο θεατρινισμός του επικίνδυνου παλιάτσου έχει πάντα το ίδιο τέλος για το προβληματισμένο βλέμμα του θεατή. Ο θρίαμβος του παλιάτσου είναι (και πρέπει να είναι) εφήμερος.

Οι σκηνές του έργου λαμβάνουν χώρα στην εμπορική συνοικία της μεγαλούπολης, στο χρηματιστήριο, στο πανδοχείο του Ντόγκσπορω, στο σπίτι του Αρτούρο Ούι, στο εξοχικό του Ντόγκσπορω, στο δημαρχείο, στο ανθοπωλείο του Γκίβολα, και βεβαίως στο γκαράζ και μάλιστα σε ένα πραγματικό γκαράζ, αυτό του Ιδρύματος Μ. Κακογιάννης.

Ξεκάθαρη προειδοποίηση

Το κωμικό στοιχείο και το κλοουνίστικο που προσδίδει η σκηνοθέτις στην παράσταση συνιστά φορέα ανησυχίας, αφύπνισης και τρόμου, δένοντας, μεστώνοντας τη θεατρική δουλειά και παρέχοντάς της μια θετική ιδιαιτερότητα.
Η παράσταση χτίζεται ως μια διαδοχή ταμπλό, διασκορπισμένων στο χώρο και στο χρόνο. Κείμενα και συμπυκνωμένα νοήματα προβάλλονται σε μια οθόνη στο βάθος, βοηθώντας το κοινό στην αποκωδικοποίηση των νοημάτων. Μπουφόνοι, jokers, ζογκλέρ, σαλτιμπάγκοι, γκάγκστερ, ρόκερ, μπράβοι, περιθωριακοί τύποι κάθε λογής εμπλέκονται σε ένα παιχνίδι ανατροπών και η δράση κερδίζει ώθηση.
Το γκροτέσκο στοιχείο δεν αποπροσανατολίζει, απεναντίας είναι σαν να απευθύνει στους δημοκράτες θεατές μια ξεκάθαρη προειδοποίηση, ρίχνοντας άπλετο φως στους μηχανισμούς με τους οποίους εδραιώνεται μια δικτατορία.
Στο τέλος του έργου μια γυναίκα, που εκπροσωπεί το λαό, απευθύνει ένα σαφές ερώτημα στο κοινό. Ή, μάλλον, ένα μήνυμα.

Συντελεστές

Μια παράσταση συνόλου, πολύ καλά δουλεμένη, εύστοχη και συγκροτημένη με ερμηνείες ουσίας, σκηνοθετημένη δια χειρός Αγγελικής Καρυστινού, που προφανώς έχει μελετήσει καλά το επικό θέατρο του Μπρεχτ.
Με επική απλότητα τα λειτουργικότατα σκηνικά της Χριστίνας Κωστέα.
Ωραιότατα εξπρεσιονιστικές οι ενδυματολογικές επιλογές της Βασιλικής Σύρμα.
Θαυμάσια ποιητική η επιμέλεια κίνησης της Αντωνίας Βασιλάκου.
Βασισμένα στην μπρεχτική σημασία και προβληματική η μουσική και το ηχητικό περιβάλλον του πολύ καλού συνθέτη Χρήστου Τσουλιάη, που ήταν παρών στη σκηνή.

Ερμηνείες

Ο Βαγγέλης Ψωμάς, θαυμάσια γελοιογραφικός, έπαιξε τον Ούι με ψυχή, πληθωρικότητα και οξύνοια.
Στις καλύτερες στιγμές του ο Τάσος Πυργιέρης, ερμήνευσε πειστικά, έντιμα και ώριμα τους ρόλους του.
Εξαιρετική απόδοση είχε και ο Γιάννης Μπισμπικόπουλος.
Με ζωηρό πάθος και βαθιά γνώση υποδύθηκε τους Σητ/ Γκίβολα ο ικανότατος Γιάννης Λασπιάς.
Ο Αργύρης Θανάσουλας, διαυγής και συγκεκριμένος, έδωσε ερμηνεία ουσίας και αξίας.
Άμεση, επιβλητική και με αίσθηση του χιούμορ η έξοχη Ιωάννα Κανελλοπούλου.
Το ανατριχιαστικό προφίλ του Λύκου μας έδωσε ανάγλυφα ο υπέροχος Βασίλης Σκαρμούτσος.
Ο Ευάγγελος Κουφάκος πολύ θετικός και καίριος, η Λωρίνα Χατζημανώλη και η Ελευθερία Κρατημένου με άνεση και άψογη μπρεχτική κινησιολογία αναμετρήθηκαν σωστά με τους απαιτητικούς ρόλους τους.
Η Φρόσω Μάνη, με τη μικρή της σκηνή στο φινάλε, έδωσε όλη την αφέλεια, το χιούμορ αλλά και τη λαϊκή πονηριά του Μπρεχτ.
Ο «Αρτούρο Ούι» γνώρισε στιγμές σκηνικής και ερμηνευτικής ικανότητας και αισθητικής στο υπόγειο Γκαράζ του Ιδρύματος Μ. Κακογιάννης.

Συμπερασματικά, το έργο κλείνει μέσα του μια διάρκεια, καθώς αναδεικνύει την ανθρώπινη υπόσταση. Έτσι, όχι μόνο δεν καταλύθηκε ή δεν διαγράφτηκε από το χρόνο, όπως πίστευαν κάποτε, αλλά τώρα προβάλλεται η σημασία του και τιμάται περισσότερο παρά ποτέ.
«Η πτωτική άνοδος του Αρτούρο Ούι», είχε πει ο Μπρεχτ, «δεν είναι τόσο μια επίθεση στον Χίτλερ, όσο μια επίθεση στους ανθρώπους που μπορούσαν να αντισταθούν, αλλά δεν το έκαναν».
Αν δεις αυτή την παράσταση ποτέ δεν μπορείς να πεις «δεν ήξερα».

Ταυτότητα Παράστασης

Χώρος: Ίδρυμα Μιχάλης Κακογιάννης
Διεύθυνση: Πειραιώς 206, Ταύρος
Συντελεστές
Μετάφραση: Αλέξανδρος Κοέν
Σκηνοθεσία: Αγγελική Καρυστινού
Σκηνικά: Χριστίνα Κωστέα
Κοστούμια: Βασιλική Σύρμα
Επιμέλεια κίνησης: Αντωνία Βασιλάκου
Τραγούδια: Τhe boy
Μουσική- Ηχητικό περιβάλλον: Χρήστος Τσουλιάης
Videoart – multimedia: Σπύρος Παπαρούλιας
Φωτισμοί: Νίκος Βλασσόπουλος
Οργάνωση παραγωγής: Λευτέρης Κώτσης
Βοηθός σκηνοθέτη: Φρόσω Μάνη
Φωτογραφίες: Γιάννης Πρίφτης
Διανομή (με σειρά εμφάνισης):
Ούι: Βαγγέλης Ψωμάς
Μπάτσερ/ Γκίρι: Τάσος Πυργιέρης
Φλέηκ/ Ρόμα: Γιάννης Μπισμπικόπουλος
Σητ/ Γκίβολα: Γιάννης Λασπιάς
Ντόγκσπορω/ Kος Ντάλφηντ: Αργύρης Θανάσουλας O Κέηζυ/
Μπέττυ Ντάλφηντ: Ιωάννα Κανελλοπούλου
Λύκος: Βασίλης Σκαρμούτσος
Συμμετέχουν: Ευάγγελος Κουφάκος, Λωρίνα Χατζημανώλη, Φρόσω Μάνη, Ελευθερία Κρατημένου
Παίζει μουσική ζωντανά ο Χρήστος Τσουλιάης

Εκτύπωση
diaxeiristis“Αρτούρο Ούι” του Μπρεχτ, επίκαιρος όσο ποτέ