Cat Is Art

Ολιβιέ Πυ με «Προμηθέα Δεσμώτη» και «Ικέτιδες» στη Μικρή Επίδαυρο. Εμπιστοσύνη στον Λόγο και επιστροφή στο Νόημα

Αποστολή σε φίλο Εκτύπωση

Βρισκόμαστε σ’ ένα πολύ αγαπημένο θέατρο, αρχαίο και μικρό σαν στοργική αγκαλιά. Ζέστη, στην ατμόσφαιρα μια γεύση αλμυρής υγρασίας που έρχεται από τη θάλασσα, μια πανσέληνος που ανατέλλει μεγαλοπρεπής, απόηχοι χαρούμενων παιδικών φωνών από την προκυμαία, γαβγίσματα σκύλων από τον κάμπο.

Κι εκεί που καθόμαστε στις κερκίδες και περιμένουμε τον Προμηθέα Δεσμώτη και τις Ικέτιδες, τις απογόνους της Ιούς, αίφνης τρεις άνθρωποι με μαύρα ξεπροβάλλουν. Τρεις άνθρωποι που μοιάζουν να έρχονται από μακριά και σαν να αποβιβάστηκαν μόλις σ’ αυτή την ακτή. Σαν να δραπέτευσαν από μια μεγαλύτερη ομάδα και έρχονται για να πουν σε μας τις περιπέτειές τους. Σαν περιοδεύων θίασος που φτάνει σε ένα απόμακρο χωριό και απευθύνεται στους κατοίκους, οι οποίοι είναι μαζεμένοι στην πλατεία.

Είναι οι τρεις ηθοποιοί που θα μας διηγηθούν τους μύθους, αφενός του Προμηθέα κι αφετέρου των Ικέτιδων.

Θα προσπαθήσω να το συγκρατήσω, σκέπτομαι, ώστε να σας το μεταφέρω. Όμως όχι… Είναι σαν να αποχωρίζομαι ένα μέρος μιας ολότελα δικής μου μνήμης, ένα μέρος μιας προσωπικής εμπειρίας αλλά να διατηρώ ταυτόχρονα κι αυτό το κάτι το ανείπωτο.

Για ακόμα μια φορά, ο αιρετικός ηθοποιός, ποιητής και σκηνοθέτης Olivier Py (Ολιβιέ Πυ) επιχειρεί να νοηματοδοτήσει το παρόν μέσα από την επανανάγνωση εμβληματικών έργων του παρελθόντος, συγκεκριμένα του «Προμηθέα Δεσμώτη» και των «Ικέτιδων» του Αισχύλου.

Ο Ολιβιέ Πυ είναι μια πολύπλευρη προσωπικότητα: θεατρικός συγγραφέας, αλλά και μυθιστοριογράφος και δοκιμιογράφος, παίζει, τραγουδάει και σκηνοθετεί στο θέατρο και στην όπερα. Ένθερμος θιασώτης του «θεάτρου του λόγου», θεώρησε υποχρέωσή του, ως διευθυντής του Εθνικού Θεάτρου του Οντεόν, προτού αναλάβει τη διεύθυνση στο Φεστιβάλ της Αβινιόν, να επαναφέρει το θεατρικό κείμενο στο επίκεντρο του θεάτρου.

Ο Τιτάνας, η Ιώ και οι Δαναΐδες

Ο Τιτάνας Προμηθέας δένεται στον Καύκασο τιμωρημένος απ’ το Δία. Ο Ήφαιστος τον συμπονάει, καθώς το Κράτος και η Βία τον καρφώνουν αλύπητα. Στη συνέχεια τον επισκέπτονται οι Ωκεανίδες που τον συμπονούν κι αυτές. Έρχεται κατόπιν ο Ωκεανός συμβουλεύοντας υποχώρηση και κάμψη της αδιαλλαξίας. Ο Προμηθέας αρνείται. Τρίτος επισκέπτης η Ιώ (κόρη του Ίναχου – ερωμένη του Δία) κυνηγημένη απ’ την οργή της Ήρας. Στη συζήτηση ο Προμηθέας προμαντεύει απαλλαγή του ίδιου και της Ιώς απ’ τα δεινά στο μέλλον. Αφήνει και κάποιο υπονοούμενο στο Χορό ότι γνωρίζει μυστικό για την καταστροφή του Δία. Τα λόγια του ακούγονται. Σε λίγο φτάνει ο Ερμής και τον απειλεί για να του αποσπάσει το μυστικό. Μάταια επιμένει. Ο Προμηθέας αντιστέκεται ακόμη και στον κεραυνό του Δία. Στο τέλος του έργου βουλιάζει στα βάθη μαζί με το χορό, που του μένει πιστός.

Η Ιώ, από την πλευρά της, περιπλανήθηκε ως αγελάδα στην περιοχή γύρω από τις Μυκήνες και κατόπιν πέρασε στην Εύβοια. Η Ήρα όμως δεν παραιτήθηκε από την εκδίκησή της και έστειλε έναν οίστρο (μύγα των βοδιών) για να τη βασανίζει.

Τότε η Ιώ καταδιωκόμενη από τον οίστρο άρχισε να περιπλανάται σε όλη την Ελλάδα. Διέτρεξε την ακτή του Ιονίου πελάγους (που εξαιτίας της πήρε το όνομά του), έφθασε στην Ιλλυρία, διέσχισε όλη τη Σκυθία, έφθασε στον Προμηθέα που ήταν δεμένος στον Καύκασο, όπου διαδραματίστηκαν όσα σας αναφέρω παραπάνω.

Η Ιώ συνεχίζοντας διέτρεξε την ακτή του Ευξείνου Πόντου (που για χάρη της μετέβαλε την ονομασία της, από Άξενος Πόντος σε Εύξεινος), διήλθε από τον Βόσπορο (που εξαιτίας της πήρε το όνομά του (βους+πόρος), και τελικά κατέληξε στη Μέμφιδα της Αιγύπτου όπου γέννησε τον Έπαφο, τον γιο της από τον Δία, ο οποίος στο μέλλον θα γινόταν γενάρχης της φυλής των Δαναών.

Οι πενήντα κόρες του Δαναού, με αρχηγό τον πατέρα τους, καταφεύγουν ικέτιδες στο Άργος και αγκαλιάζουν τους βωμούς. Προσπαθούν να αποφύγουν το γάμο με τα ξαδέρφια τους, παιδιά του Αιγύπτου. Ζητούν προστασία, αλλά ο βασιλιάς του Άργους μένει αναποφάσιστος. Η απόφαση είναι δύσκολη. Αν τις βοηθήσει, οι Αιγύπτιοι θα του κηρύξουν πόλεμο. Αν τις διώξει, θα ασεβήσει στον Ξένιο Δία. Οι κοπέλες απειλούν ότι θα κρεμαστούν από τα αγάλματα, πράγμα που θα επιφέρει αξερίζωτη κατάρα στο Άργος. Είναι έτοιμος ν’ αντιμετωπίσει θετικά το ζήτημά τους, αλλά το θέτει στη λαϊκή συνέλευση, η απόφαση της οποίας έχει γι’ αυτόν δεσμευτικό χαρακτήρα. Τη θετική απόφαση της συνέλευσης μεταφέρει ο Δαναός. Ακολουθούν οι ευχαριστίες του Χορού και οι ευλογίες του για το Άργος.

Όμως τα πλοία των Αιγυπτίων κάνουν την εμφάνισή τους. Ακολουθεί σκηνή με τον κήρυκα των Αιγυπτίων που προσπαθεί ν’ αποσπάσει τις κοπέλες και το βασιλιά που τον διώχνει στα πλοία. Οι Δαναΐδες σε πομπή κατευθύνονται επιτέλους στην πόλη, εγκαταλείποντας τη σκηνή με χαρούμενο τραγούδι.

Τρεις υποκριτές

Η παράσταση, που παρακολούθησα στη Μικρό Θέατρο Αρχαίας Επιδαύρου, το Σάββατο 5 Αυγούστου 2017, μια παράσταση σε απόλυτα μινιμαλιστική φόρμα, με μια διανομή τριών ηθοποιών, σε μετάφραση και σπονδυλωτή σκηνοθεσία του Olivier Py, έκανε πρεμιέρα πέρυσι το καλοκαίρι στο Φεστιβάλ της Αβινιόν.

Στον Προμηθέα Δεσμώτη, έργο συγχρόνως μεταφυσικό και βαθιά πολιτικό, ένας τιτάνας βασανίζεται από τους θεούς εξαιτίας της αγάπης που τρέφει για την ανθρωπότητα. Μετατρέπεται έτσι σε αιώνιο σύμβολο ανυπακοής, ένας κατεξοχήν πολιτικός κρατούμενος. Ο Προμηθέας, κατά τον Πυ, μας «διδάσκει την έννοια της εξέγερσης». Αλλά και οι Ικέτιδες που αποτελούν -κατά κάποιον τρόπο- τη συνέχειά του και σχετίζονται με την Ιώ, θίγουν διαχρονικά πολιτικά ζητήματα, μεταξύ αυτών τη δημοκρατία, τη δικαιοσύνη, τον νόμο, τον σεβασμό για τον ξένο και για τη γυναίκα.

Το έργο απηχεί την άποψη του Αισχύλου ότι ο νόμος δεν μπορεί να είναι η απάντηση για τα πάντα. Γι’ αυτόν τον λόγο, άλλωστε, το θέατρο καθίσταται απαραίτητο ως χώρος που προσφέρεται για δημόσια συζήτηση και στοχασμό. Η παραδοσιακή έννοια της κάθαρσης, ως πράξη θεαματικής εκκαθάρισης, θα πρέπει να επαναπροσδιοριστεί: ο θυμός δεν πρέπει να επικρατήσει.

Στην αρχαιότητα όλα τα πρόσωπα του δράματος μοιράζονταν στους τρεις υποκριτές (άνδρες πάντα), που έπρεπε σε λίγο χρόνο να αλλάζουν ενδυμασία. Στην παράσταση του Ολιβιέ Πυ έγινε το ίδιο, με τη διαφορά ότι επρόκειτο για δύο άνδρες και μία γυναίκα ηθοποιούς. Επίσης οι αλλαγές ήταν μικρές, μικρότατες, καθοριστικές όμως. Δηλαδή ένα σκουφάκι με κέρατα ή μαύρα γυαλιά.

Το σκηνικό ήταν μια μαύρη υψωμένη μακρόστενη επιφάνεια με τρία σκαλοπάτια, πάνω στην οποία οι ηθοποιοί περπατούσαν μπροστά από το κοινό, αφήνοντας τα σκονισμένα αποτυπώματα των βημάτων τους. Ένα καλά σχεδιασμένο αντικείμενο, πολύ λιτό, άνετο, εύχρηστο, οικονομικό που η αισθητική του εναρμονιζόταν με τη χρήση του.

Τα κοστούμια από τον Pierre André Weitz μαύρα, αφαιρετικά και σύγχρονα, στο πνεύμα της παράστασης.

Η μεγάλη απλότητα της παράστασης, στα όρια της αφέλειας και της απλοϊκότητας, αρχικά ξενίζει τον Έλληνα θεατή. Επρόκειτο όμως για μια απλότητα που είχε δυναμισμό, βάθος, ανθρωπιά, συγκίνηση, καθαρότητα και διαύγεια.

Η ισχυρή καλλιτεχνική ιδιοσυγκρασία του Ολιβιέ Πυ έδειξε ότι ξέρει να σέβεται τα κείμενα του Αισχύλου, που τα παρουσίασε χωρίς να χάσουν στο ελάχιστο την ικμάδα από το δικό τους χαρακτήρα. Τα κείμενα αυτά είναι στιβαρά, σκληρά και αντιστέκονται στις ευκολίες της ευκαιριακής έμπνευσης. Ο Γάλλος σκηνοθέτης τους έδωσε την τρυφερή δροσιά τους, μια γήινη πνοή μαζί με ζωτική δύναμη και ενεργητικότητα.

Το θέατρο είναι λογοτεχνία και ξανασμίγει μ’ αυτήν, μοιάζει να θέλει να μας πει ο Ολιβιέ Πυ. Κάτι που είναι σημαντικό για την αναζωογόνηση της λογοτεχνίας αλλά και του θεάτρου.

Εντυπωσιακά απέριττες ήταν και οι ερμηνείες των τριών ηθοποιών. Με μια αφαίρεση αφηγηματική, θα μπορούσαμε να πούμε, με μαγική τις περισσότερες φορές παρενέργεια, πλούσια σε εικόνες, λες και τη διαπερνούσαν αρχαίοι μύθοι και διαχρονικές αλήθειες. Η όλη διαδικασία έρεε σαν ένα πλατύ ποτάμι με μια υπέροχη ηρεμία.

Αρχή της κίνησής τους ήταν η μέγιστη δυνατή οικονομία. Μας εισήγαγαν σε μια συνθήκη δεκτικότητας και ελεύθερης αναζήτησης, που μας προτρέπει να κοιτάξουμε, να ακούσουμε, να νιώσουμε, να αγγίξουμε τον κόσμο του θεάτρου σαν για πρώτη φορά.

Οι Philippe Girard, Frédéric Le Sacripan, Mireille Herbstmeyer ήταν εξαίρετοι, υπέροχες παρουσίες, ταλαντούχοι, άξιοι να τους χαζεύεις και να τους θαυμάζεις. Δεν μπορώ να πω αν ήταν καλύτεροι από τους Έλληνες ή όχι. Στην Ελλάδα ασφαλώς έχουμε αξιόλογους καλλιτέχνες, ίσως και πολύ καλύτερους, ηθοποιούς που δεν φοβούνται να εκτεθούν, πολύπλευρους, πολύ καλά καταρτισμένους και με γερή παιδεία, οι οποίοι μπορούν να σταθούν σε οποιαδήποτε σκηνή του κόσμου. Αν έπρεπε οπωσδήποτε να βρω μια διαφορά είναι αυτή η αίσθηση ασφάλειας και ήσυχης αυτοπεποίθησης που απέπνεαν οι Γάλλοι.

Ο Philippe Girard, ικανότατος ηθοποιός, άλλαζε ρόλους και ενέργεια με μεγάλη ταχύτητα. Συναρπαστικός ως Ιώ.

Ο Frédéric Le Sacripan έδωσε γερές, ρωμαλέες ερμηνείες ως Προμηθέας και ως Πελαργός.

Η Mireille Herbstmeyer (Χορός Ωκεανίδων, Δαναΐς) ήταν γεμάτη ευαισθησία, φωτεινότητα και έξοχη αισθαντικότητα.

Μια παράσταση εμπιστοσύνης στον Λόγο και την επιστροφή του Νοήματος, φόρος τιμής και στο χώρο και την ιστορία του χώρου.

* Επειδή ο λύκος είναι ένα από το πιο παρεξηγημένα άγρια ζώα, ακόμα και σήμερα για πολλούς είναι ο «κακός λύκος» και κινδυνεύει από τους ανθρώπους, ο κύριος Πυ ίσως θα έπρεπε να επιλέξει μια άλλη μάσκα για τον «ιερόσυλο». Μια απλή μαύρη μάσκα ίσως ή μια μαύρη κουκούλα. Το όνομα του λύκου, μάλιστα, λέγεται πως προέρχεται από τη λέξη «λύκη», που σημαίνει φως. Γι’ αυτό ήταν και το σύμβολο του θεού του φωτός Απόλλωνα. Στην είσοδο του μαντείου των Δελφών, που ήταν αφιερωμένο στον Απόλλωνα, υπήρχε ένα άγαλμα λύκου. Καλό λοιπόν είναι να αποφεύγουμε τα στερεότυπα.

Ο Ολιβιέ Πυ

Ο Ολιβιέ Πυ γεννήθηκε στις 24 Ιουλίου 1965 στη γαλλική πόλη Γκρας. Θεωρείται από τους σημαντικότερους εν ζωή εκπροσώπους της σύγχρονης γαλλικής δραματουργίας, ενώ είναι παράλληλα ηθοποιός και σκηνοθέτης. Σπούδασε φιλοσοφία και θεολογία, αλλά αφοσιώθηκε στο θέατρο. Μαθήτευσε σε δύο από τις εγκυρότερες γαλλικές δραματικές σχολές (ENSATT και Conservatoire National Superieur d’Art Dramatique). Τριάντα δύο χρονών (1998) ανέλαβε την καλλιτεχνική διεύθυνση του Εθνικού Κέντρου της Ορλεάνης, ενώ, μετά τη λήξη της θητείας του, στα τέλη του 2006, διορίστηκε καλλιτεχνικός διευθυντής του Θεάτρου του Οντεόν στο Παρίσι.

Το 1988, το πρώτο του έργο με τίτλο Des oranges et des ongles, σκηνοθετεί ο Didier Lafaye. Την ίδια χρονιά, ο Olivier Py ιδρύει τη δική του εταιρεία. Από το 1988 που εμφανίστηκε στο θέατρο ως συγγραφέας, εδραιώθηκε στη γαλλική σκηνή με έργα στα οποία παίζει και σκηνοθετεί. Από την πληθωρική δραματουργική παραγωγή του ξεχωρίζουν τα αμετάφραστα ακόμα στα ελληνικά θεατρικά έργα: «Les Vainqueurs» (Οι νικητές), 2004, L’Exaltation du labyrinthe» (Το εγκώμιο του λαβυρίνθου), 2001, «L’Apocalypse joyeuse» (Η χαρούμενη Αποκάλυψη), 2000, «Le Visage d’ Orphee» (Το πρόσωπο του Ορφέα), 1997, «La Servante» (Η υπηρέτρια), 1995.

Μη διστάζοντας να διακηρύξει τόσο τη ρωμαιοκαθολική πίστη του όσο και την ομοφυλοφιλία του, ο Πυ δημιουργεί στα έργα του ένα γιορτινό και συνάμα παρακμιακό σύμπαν, που συνδυάζει στοιχεία γκροτέσκο και φάρσας, με οδηγό έναν κυρίαρχο, παραληρηματικό λόγο. Η μεταμφίεση ανάγεται σε όχημα έκστασης και το θέατρο σε θρησκεία που ευαγγελίζεται τη ριζική επανανοηματοδότηση του σύγχρονου κόσμου.

Αναλαμβάνει τη διεύθυνση του Odéon – Théâtre de l’Europe από το 2001 έως το 2007. Τον Μάρτιο του 2012 -και ύστερα από πέντε πολύ επιτυχημένες σεζόν- εκδιώκεται (σ.σ. από τον τότε υπουργό Πολιτισμού Φρεντερίκ Μιτεράν) από το Théâtre de l’Odéon. Μετά το θόρυβο που προκλήθηκε, του ανατίθεται η καλλιτεχνική διεύθυνση του Φεστιβάλ της Αβινιόν, το 2013.

Στο Φεστιβάλ της Αβινιόν είχε εμφανιστεί πολλές φορές, κυρίως το 2006, για να σκηνοθετήσει στην Cour d’honneur du Palais des papes ένα αφιέρωμα στον Jean Vilar, με τίτλο L’Énigme Vilar.

Τα κείμενά του είναι σημαντικά: αναφέρουμε από τις εκδόσεις Actes Sud, τα Paradis de tristesse (2002), Les Mille et Une Définitions du théâtre (2013), Siegfried, Nocturne (2013) και τα σημαντικά θεατρικά έργα μεταξύ άλλων τα Epitre aux jeunes acteurs, Les enfants de Saturne, Les ballad s de Miss Knife και Orlando ou l’Impatience.

Ηθοποιός, σκηνοθέτης και δραματουργός, ο 52χρονος Olivier Py θεωρείται από τους πιο φλογερούς εκπροσώπους ενός θεάτρου λυρικής πνοής. Από την πληθωρική παραγωγή του αναφέρουμε ενδεικτικά ότι η παράστασή του «La Servante» («Η Υπηρέτρια) παρουσιάστηκε στο πλαίσιο του Φεστιβάλ της Αβινιόν σε μια παράσταση είκοσι τεσσάρων ωρών. Από τις σκηνοθεσίες σημειώνουμε τη δωδεκάωρη παράσταση «Το Ατλαζένιο γοβάκι» του Paul Claudel που απέσπασε διθυραμβικές κριτικές.

Για να επιζήσει η θεατρική τέχνη, πρέπει, υποστηρίζει ο Πυ, να πολεμήσει τόσο τον συντηρητισμό εκείνων που παραδοσιακά τη στηρίζουν (παραγόντων της κρατικής εξουσίας, «εθνικών» ονομάτων, αντιδραστικών διανοούμενων, κριτικών) όσο και τα τηλεοπτικά κριτήρια της αγοράς.

Από το βιβλίο του Ολιβιέ Πυ: Επιστολή στους νέους ηθοποιούς διά να αποδοθεί ο λόγος τω λόγω

Ένας κόσμος όπου οι λέξεις δεν αξίζουν πια τίποτα, δεν αξίζουν πια ούτε το ελάχιστο ανθρώπινο σάλιο που τις κουβαλάει, ένας κόσμος όπου δεν μπορούμε να αποκτήσουμε τίποτα λέγοντας «Σας δίνω τον λόγο μου», ένας κόσμος όπου κυριαρχεί η εμμονή του ψεύδους είναι ένας κόσμος τρελών.

Οι λέξεις έχουν αξία μόνο σε σιωπηρή σύμπνοια, αδιατύπωτη, παράλογη, ας την ονομάσουμε αγάπη, όλες οι λέξεις είναι λέξεις αγάπης, από την αγάπη οι λέξεις βρίσκουν τη θαυματουργική δύναμή τους. Αλλά ένας κόσμος στον οποίο οι λέξεις δεν έχουν πια αξία, έχει όνομα, ναι, ονομάζεται κόλαση.

Olivier Py

Αβινιόν

Το Φεστιβάλ της Αβινιόν είναι ένα από τα σημαντικότερα διεθνή φεστιβάλ του σύγχρονου ζωντανού θεάματος. Κάθε χρόνο, τον Ιούλιο, η Αβινιόν γίνεται μία πόλη-θέατρο, μεταμορφώνοντας την αρχιτεκτονική της κληρονομιά σε χώρους παραστάσεων, και υποδέχεται δεκάδες χιλιάδες φίλους του θεάτρου.

  • Το Φεστιβάλ Αθηνών και Επιδαύρου, σε συνεργασία με το Δήμο Επιδαύρου, καλό θα είναι να σκεφτεί την απαγόρευση της κυκλοφορίας των τροχοφόρων στο λιμάνι κατά τη διάρκεια της παράστασης. Πολλές φορές η ηχορύπανση είναι έντονη και δυσχεραίνει την απρόσκοπτη παρακολούθηση της παράστασης στο αρχαίο θέατρο. Άλλωστε, πρόκειται μόνο για παύση κυκλοφορίας δύο ωρών κατά τη διάρκεια οκτώ ημερών του Ιουλίου και οι κάτοικοι οφείλουν να δείξουν κατανόηση εφόσον πρόκειται για την ομαλή διεξαγωγή του Φεστιβάλ. Απορώ δε πώς οι ιθύνοντες δεν το έχουν σκεφτεί ακόμα.

Tαυτότητα παράστασης

Γαλλικό κείμενο – Σκηνοθεσία: Olivier Py

Καλλιτεχνική συνεργασία – Κοστούμια: Pierre André Weitz

Ελληνικοί υπέρτιτλοι: Λουίζα Μητσάκου

Παίζουν: Philippe Girard, Frédéric Le Sacripan, Mireille Herbstmeyer

Παραγωγή του Φεστιβάλ της Αβινιόν. Résidence FabricA Φεστιβάλ της Αβινιόν

Περιοδεύουσα παράσταση. Πρώτη παρουσίαση: 6.07. 2016 στο πλαίσιο του 70ού Φεστιβάλ της Αβινιόν

Υπό την αιγίδα του Γαλλικού Ινστιτούτου

Μικρό Θέατρο Αρχαίας Επιδαύρου

4-5 Αυγούστου 2017

Στα γαλλικά, με ελληνικούς και αγγλικούς υπέρτιτλους

Εκτύπωση
eirini aivaliwtouΟλιβιέ Πυ με «Προμηθέα Δεσμώτη» και «Ικέτιδες» στη Μικρή Επίδαυρο. Εμπιστοσύνη στον Λόγο και επιστροφή στο Νόημα