27.7 C
Athens
Σάββατο 2 Ιουλίου 2022
 

“Αντιγόνη” (Ζαν Ανούιγ) της Ελένης Ευθυμίου: ύμνος στο τρελό κορίτσι της ελευθερίας

Της Ειρήνης Αϊβαλιώτου

Τραγούδησε μικρὴ Ἀντιγόνη, τραγούδησε, τραγούδησε…
δὲ σοῦ μιλῶ γιὰ περασμένα, μιλῶ γιὰ τὴν ἀγάπη
στόλισε τὰ μαλλιά σου μὲ τ᾿ ἀγκάθια τοῦ ἥλιου,
σκοτεινὴ κοπέλα-
Σεφέρης

Οτιδήποτε κι αν προσπαθήσουμε να σκεφτούμε, σκεφτόμαστε πάντοτε μέσα στη σφαίρα της παράδοσης. Υπάρχουν έργα που αποτελούν μια γέφυρα ανάμεσα στην αρχαία ελληνική σκέψη και την ευρωπαϊκή σκέψη του 20ου αιώνα. Ο μύθος της Αντιγόνης ταξιδεύει στο χρόνο και στο χώρο, γοητεύει και εμπνέει από την αρχαιότητα έως και σήμερα. Έτσι και ο Ζαν Ανούιγ γοητεύτηκε και εμπνεύστηκε από τον αρχαίο ελληνικό μύθο, αλλά και την τραγωδία του Σοφοκλή. Το έργο του «Αντιγόνη» είναι το έργο που γι’ αυτό έχουν γραφτεί αμέτρητες κριτικές και έχει προκαλέσει άλλες τόσες συζητήσεις. Η “Αντιγόνη” του Σοφοκλή, έργο άκρως πολιτικό, αυτή που γνωρίζουν οι περισσότεροι, γιατί υπάρχει επίσης ο ρόλος της Αντιγόνης στον «Οιδίποδα επί Κολωνώ», στις «Φοίνισσες», στην «Αντιγόνη» του Ευριπίδη (αποσπασματικά σωζόμενη τραγωδία) και στους «Επτά επί Θήβας», έχει στοιχειώσει το θέατρο και τον πολιτισμό μας. Εννοείται πως άλλο η ηρωίδα Αντιγόνη κι άλλο το έργο «Αντιγόνη». Η επικίνδυνη γοητεία της Αντιγόνης έγκειται και στο ότι, όπως ο Άμλετ και ο Δον Κιχώτης, το πρόσωπο ξεχειλίζει με τη δύναμή του και μοιάζει όχι μόνο να οικειοποιείται το έργο ολόκληρο, αλλά και να πορεύεται σαν, τρόπον τινά, αυθύπαρκτο ον. Όπου η ελευθερία βρίσκεται σε διάλογο και αντίλογο με το κράτος, η Αντιγόνη είναι εκεί. Η μία Αντιγόνη, αυτή του Σοφοκλή, είναι εκείνη που ελλοχεύει πριν από κάθε γραφή.


ΚΡ. Σὲ δή, σὲ τὴν νεύουσαν εἰς πέδον κάρα,
φῄς, ἢ καταρνῇ μὴ δεδρακέναι τάδε;
ΑΝ. Καὶ φημὶ δρᾶσαι κοὐκ ἀπαρνοῦμαι τὸ μή.
ΚΡΕΟΝΤΑΣ
Εσύ, σε σένα λέγω, που μας σκύβεις
το κεφάλι στη γης, ομολογείς
ή αρνείσαι πως δεν το ‘χεις εσύ κάμη;
ΑΝΤΙΓΟΝΗ
Και ομολογώ και διόλου δεν αρνούμαι
πως δεν το ‘καμα.
(Μετάφραση: Ι.Ν. Γρυπάρης)

Η Αντιγόνη αγνοεί την έμμεση προσφορά του Κρέοντα να την αθωώσει και αποδεχόμενη την πράξη της μεταβαίνει από το πεδίο της οικογένειας (θάβω τον αδελφό μου) σε αυτό της πολιτικής, ουσιαστικά αψηφώντας την τυραννία. Όλοι σχεδόν οι φιλόσοφοι και οι σκηνοθέτες από τον Χέγκελ μέχρι τον Χάιντεγκερ και τον Καστοριάδη και τον Μπρεχτ ως το πρωτοποριακό θεατρικό κίνημα και θίασο Λίβιγκ Θήατερ συνέλαβαν το έργο και ως δραματική αντιπαράθεση της εξέγερσης προς το κράτος παίρνοντας οι ίδιοι θέση υπέρ των αντιμαχόμενων πλευρών.
Γιατί άραγε αυτή η αδιάκοπη επιβολή των ελληνικών μύθων, και ιδιαίτερα της Αντιγόνης, στη φαντασία της Δύσης; Υπάρχουν πάνω από τριάντα όπερες με θέμα την Αντιγόνη, μεταξύ των οποίων του Χάιλντερλιν, που τη μελοποίησε ο Καρλ Ορφ, του Κοκτό, που τη μελοποίησε ο Άρθουρ Χόνεγκερ, παρτιτούρες του Μέντελσον και του Σαιν-Σανς, άπειρα θεατρικά έργα, μεταξύ των οποίων του Ανούιγ, του Μπρεχτ, του Αντρέ Ζιντ, του Βίλμπραντ, καθώς και νουβέλες, όπως αυτή του Ρολφ Χόχουτ. Η επιστροφή μας στον ελληνικό μύθο, σημειώνει ο συγγραφέας George Steiner, είναι επιστροφή μας στις ρίζες.
Ο Ανούιγ στη μεταφορά του μύθου μετατρέπει τους ήρωες από αρχετυπικά σύμβολα σε καθημερινούς ανθρώπους με ιδιοτελείς σκοπούς και ψυχολογικό υπόβαθρο. Οι ήρωες γίνονται φορείς ιδεών και κοσμοθεωριών επιλέγοντας αν θα πούνε ναι ή όχι σε ένα πολιτικό σύστημα, το οποίο προκειμένου να συντηρηθεί χρειάζεται να εφαρμόζει σωφρονιστικούς νόμους και να υποτιμά την ανθρώπινη αξία.

Το κορυφαίο αυτό έργο της σύγχρονης δραματουργίας, γραμμένο το 1942 στη διάρκεια της ιδιόρρυθμης ναζιστικής κατοχής στη Γαλλία, συνιστά μια μεταφορά για το άτομο και τον αγώνα του απέναντι σε ένα παντοδύναμο, γερασμένο, αυταρχικό κράτος. Η νεότητα και το γήρας, η ομορφιά και η ασχήμια, η δύναμη και η αδυναμία, το δίκαιο και το άδικο αντιπαραβάλλονται για να ξεσκεπάσουν μια κοινωνία φοβισμένη, βουτηγμένη στον ατομικισμό και τη διαφθορά, μια κοινωνία σε σημείο μηδέν.
H «Αντιγόνη» του Ζαν Ανούιγ παραστάθηκε για πρώτη φορά στο Παρίσι, στις 4 Φεβρουαρίου του 1944 σε σκηνοθεσία του Andre Barsacq με τη Monelle Valentin στον επώνυμο ρόλο.

Έργο αλληγορικό ανήκει στα λεγόμενα «μαύρα έργα» του συγγραφέα. Ο Ανούιγ είναι ένας από τους καλύτερους κλασικούς θεατρικούς συγγραφείς και δεν άφησε ανεπηρέαστους τον Καμύ και τον Σαρτρ. Τα έργα του -μεταξύ άλλων- είναι η “Ευρυδίκη”, η “Αντιγόνη”, “Ο χορός των λωποδυτών”, “Πρόσκληση στον πύργο”, “Αρντέλ”, “Μαργαρίτα” και άλλα που συνοψίζονται στο γενικότερο έργο του “Θεατρικά έργα μαύρα, ρόδινα, φρικιώντα, αστραφτερά”. Η «Αντιγόνη» θεωρείται το καλύτερο έργο του. Ο Ανούιγ άλλαξε και τη μορφή αλλά και την ουσία του τραγικού μύθου, για να γράψει ένα σύγχρονο δράμα, με όλα τα στοιχεία που αποτυπώνουν τη σύγχρονη εποχή, όχι μόνον όσον αφορά τα εξωτερικά στοιχεία, αλλά και τα κίνητρα των ηρώων.

Ένας κόσμος διαφθοράς

Επηρεασμένος από την εποχή του, ο συγγραφέας πλάθει έναν κόσμο πολιτικής διαφθοράς όπου οι άνθρωποι δεν προσπαθούν να λύσουν τα συλλογικά τους αδιέξοδα αλλά να συντηρηθούν και να διατηρήσουν τις μικρές καθημερινές «ευτυχίες» τους. Ο λαός είναι άνθρωποι χωρίς πολιτική συνείδηση, οι οποίοι σκέφτονται μόνο πώς θα ικανοποιήσουν τις ανάγκες τους.
Σε αυτήν την πολιτεία – ναυάγιο που η μυρωδιά του πτώματος του Πολυνείκη χρησιμοποιείται ως μέσο σωφρονισμού των πολιτών, που οι νεκροί είναι εναλλάξιμοι, που «αλήθεια είναι αυτό που δεν λέμε», ο Κρέων έρχεται ως σωτήρας, λέει «ναι» στην εξουσία και ως ταπεινός εργάτης της «διοικεί ανθρώπους». Η Αντιγόνη, παιδί κι αυτή μιας άρρωστης κοινωνίας, με το ένστικτο της νιότης, αντιστέκεται, θάβει τον νεκρό αδελφό της, λέει «όχι» στην «ακριβή, τη βρομερή ελπίδα» που επικαλείται η εξουσία. Στο τέλος, πλάι σε έναν Φρουρό, που έχει ακυρώσει όλα τα ανθρώπινα χαρακτηριστικά του, κλονίζεται, δεν ξέρει πια γιατί πεθαίνει… Ο αμετανόητος Κρέων θα συνεχίσει να κρατάει τα ηνία της πολιτείας, οι Φρουροί θα συνεχίσουν να πίνουν και να παίζουν χαρτιά. Ένα σύγχρονο γηροκομείο, μια κοινωνία που περιμένει να πεθάνει, ένα τραγουδάκι που υμνεί τον ήρωα Ετεοκλή και η φωνή της Αντιγόνης που αντηχεί αέναα μέσα από την αιωνιότητα, φωτίζοντας κάθε φορά νέες όψεις του τραγικού.

Η νιότη

Η Αντιγόνη του Ανούιγ είναι απόλυτα ελεύθερη, επαναστατεί ενάντια στην εξουσία. Ενάντια σ’ ολόκληρη την κοινωνία. Δεν δέχεται το κοινωνικό κατεστημένο με τους συμβιβασμούς και τη φθορά του. Δεν θέλει να πιστέψει ότι μεγαλώνοντας πρέπει να ενταχθεί σε μια κοινωνία που για να υπάρξει σ’ αυτήν και να «ευτυχήσει» θα πρέπει να ψεύδεται ασύστολα, να υποκρίνεται, να χαμογελά και να ελίσσεται για να εξελίσσεται. Θέλει ο κόσμος να είναι όπως τον βλέπει ένα παιδί, πριν φθαρεί και διαφθαρεί για την πολυπόθητη κοινωνική ευτυχία και επιτυχία. Η Αντιγόνη λέει όχι. Η συμπεριφορά της θεωρείται μηδενιστική. Όμως μας γοητεύει γιατί μας θυμίζει τη δύναμη και την ορμή της εφηβείας, που αντιστέκεται και επαναστατεί σ’ ό, τι δεν της αρέσει.

Ο Κρέων που γνωρίζει καλά τη δυσωδία της εξουσίας αποδέχεται τη ζωή και προσπαθεί με τον δικό του τρόπο να «…κάνει ό, τι περνάει από το χέρι του, για να καταστήσει τον κόσμο ετούτο λιγότερο εξωφρενικό. Αν είναι δυνατόν. Τίποτ’ άλλο…». Πρόκειται για έναν ηγέτη ρεαλιστή και προσγειωμένο, που προσπαθεί να σώσει την ανιψιά του και αρραβωνιαστικιά του γιου του. Μέσα από τη στάση του Κρέοντα, φαίνεται η προσωπικότητα του ηγέτη συνειδητοποιημένη, μέσα σ’ αυτά που τάχθηκε να υπηρετήσει. Έτσι ώστε να μεγαλώνει ο θαυμασμός και η εκτίμηση του θεατή για το πρόσωπό του.

Η σύγκρουση

Ο διάλογος -σύγκρουση- της Αντιγόνης και του Κρέοντα, θα λέγαμε ότι είναι ο διάλογος δύο απελπισμένων που μιλούν κατά βάθος την ίδια γλώσσα. Μόνο που η πρώτη αρνείται τη ζωή κι ο δεύτερος αναγκάζεται να αρνηθεί στο τέλος την Αντιγόνη και να την οδηγήσει στο θάνατο. Οδηγώντας μοιραία στο θάνατο και τον γιο του Αίμονα. H σύγκρουση Αντιγόνης – Κρέοντα είναι το σημείο όλων των συγκρούσεων που υπάρχουν ανάμεσα στον άνθρωπο και στην εξουσία, ανάμεσα στον άνθρωπο και στον Θεό, στον άνθρωπο και στη συνείδηση. Μια σύγκρουση που θεμελίωσε τη δυτική σκέψη της δικαιοσύνης, της πολιτικής, της οντολογικής φιλοσοφίας, της μη συμβατότητας του ανθρώπινου και του θείου δικαίου. H σύγκρουση αυτή είναι η σύγκρουση δύο «υπαρξιακών ελευθεριών». Κανείς δεν μπορεί να υπαναχωρήσει, χωρίς να διαψεύσει την ουσία της υπάρξής του. Επίσης είναι και «μια σύγκρουση – διάλογος μεταξύ κωφών», αφού ο ένας δεν ακούει τον άλλον. H γλώσσα του Κρέοντα είναι η γλώσσα του «τώρα». Ενώ η Αντιγόνη μιλά μέσα από την αιωνιότητα. Γι’ αυτό και η φωνή της αντηχεί αέναα, αποκαλύπτοντας κάθε φορά νέες όψεις του τραγικού.

Ο έρωτας

Ο έρωτας του Αίμονα και της Αντιγόνης, ο ανεκπλήρωτος έρωτάς τους, που δίδεται μοναδικά από το συγγραφέα στην τελευταία συνάντηση των δύο ηρώων, με όλη την τρυφερότητα, με όλη την αγνότητα, με τη συγκίνηση και την ευαισθησία της νιότης τους, είναι ένα ακόμα από τα κυρίαρχα θέματα του έργου. Όπως επίσης η μοναξιά και η έλλειψη επικοινωνίας αλλά και το γεγονός ότι όλοι οι ήρωες είναι μόνοι τους, μένουν μόνοι τους, φεύγουν μόνοι.
Είμαι μικρή για όλα αυτά, φέρεται να λέει η Αντιγόνη του Ζαν Ανούιγ. Και αντιπροσωπεύει όχι μόνο κάθε εξεγερμένο έφηβο αλλά κάθε άνθρωπο, οποιασδήποτε ηλικίας, που αισθάνεται ανήμπορος στο έλεος της εξουσίας.

Η μικρή επαναστάτρια

Η Αντιγόνη -κατά Ανούιγ- γραμμένη στα χρόνια της γερμανικής κατοχής λειτουργεί σαν ύμνος στην ασυμβίβαστη συνείδηση, στη συνείδηση την απαλλαγμένη από τις θεοκρατικές αντιλήψεις του αρχαίου κόσμου -στο πλαίσιο του οποίου απέδωσε το έργο ο Σοφοκλής.
Ο Ζαν Ανούιγ σκιαγραφεί την προσωπογραφία μιας νεαρής κοπέλας, που σαν από πάντα ανένταχτη στο βασιλικό περιβάλλον όπου γεννήθηκε -κόρη του Οιδίποδα και της Ιοκάστης- κορυφώνει την ατίθαση συμπεριφορά της απέναντι στο νέο κυβερνήτη της Θήβας, τον θείο της και βασιλιά Κρέοντα. Εδώ η αναμέτρηση του εξουσιαζόμενου με την εξουσία είναι πιο καθαρή και το πρόσωπό της έχει αποκτήσει τα χαρακτηριστικά του 20ού αιώνα. Πίσω από το σκληρό πρόσωπο του βασιλιά κρύβεται ένας διπλωμάτης, αλλοτριωμένος από τη δύναμή του, που χειραγωγεί τη μικρή επαναστάτρια με το λόγο κι όχι μόνο με την επιβολή του. Στα μάτια της Αντιγόνης ο Κρέοντας αναγνωρίζει τη ζωντανή υπενθύμιση μιας επανάστασης που ο ίδιος δεν τόλμησε ποτέ να επιχειρήσει και ο μεταξύ τους αγώνας λόγου εξαντλείται ανάμεσα στις υποχωρήσεις στις οποίες έχει ενδώσει ο βασιλιάς και στο κόστος όσων αναλαμβάνει η «μόνη απέναντι στον κόσμο» Αντιγόνη. Θα έπρεπε να μη μεγαλώνει κανείς ποτέ, υποστηρίζει ο βασιλιάς, διαπιστώνοντας με πικρία πως η ενηλικίωση λειτουργεί σαν μια χιονοστιβάδα από συμβάσεις και κανονισμούς που ισοπεδώνει την ανεξαρτησία και την ελευθερία της βούλησης.

Το μήνυμα

Οπωσδήποτε αυτή η συγχώνευση του αρχετύπου με τον σύγχρονο κόσμο, καθιστά και το έργο πιο επιδραστικό. Η αισθητική ερμηνεία της σκηνοθέτιδας Ελένης Ευθυμίου πάνω στην «Αντιγόνη» δημιουργεί την αίσθηση της καθημερινότητας και του τρέχοντος που μας περιβάλλει. Αρκεί να παρατηρήσεις την ηρωίδα της, τη Βασιλική Τρουφάκου, με την οποία μας έχει παρουσιάσει κι άλλες αξιόλογες συνεργασίες, για να σκεφτείς πως όσα «όχι» κι αν διατυπώνονται δεν έχουν τη δύναμη να αλλάξουν την πορεία των γεγονότων. Μας δίνουν μαζί ένα λαμπερό αγοροκόριτσο, με γδαρμένα γόνατα, που προτιμά να περιφέρεται ξυπόλυτο, που φορά ένα κοντό παντελόνι, που το σκάει τις νύχτες, που ονειρεύεται κάτω από τον έναστρο ουρανό και το οποίο αρνείται να ενσωματωθεί στον κόσμο που της παραδίδεται και προτιμά να πεθάνει.
Το πιο θλιβερό και ανατριχιαστικά επίκαιρο στοιχείο όμως στο έργο είναι ότι ο θάνατος της Αντιγόνης, ενός νέου παιδιού που εναντιώνεται στο σύστημα, δεν αποτελεί για τον λαό λόγο να αντιδράσει και να διεκδικήσει την αξιοπρέπειά του, αλλά απλώς ένα μεμονωμένο γεγονός που προκαλεί δυσφορία, που γίνεται μια «καυτή πατάτα» μέσα σε ένα γενικευμένο μεταπολεμικό κλίμα.
Όλα γύρω από αυτήν την Αντιγόνη, οι απάτες, η φαυλότητα, η διαπλοκή, οι λεηλασίες, είναι έργα ανθρώπων, όχι θεών, κι όσοι τολμούν να υψώνουν ανάστημα στην εξουσία, το πληρώνουν ακριβά. Η ηρωίδα του Ανούιγ δεν έχει τη δύναμη ν’ αλλάξει την πορεία των πραγμάτων, αλλά το μήνυμά της είναι γενναίο, σαφές και αφυπνιστικό. Όπου υπάρχει καταπίεση, πάντα υπάρχουν κάποιοι που διακινδυνεύουν τη ζωή τους για να μη συμβιβαστούν.
Οι ήρωες του Σοφοκλή είναι σύμβολα. Φέρουν ο καθένας μια ιδέα. Οι ήρωες του Ανούιγ είναι πιο προσιτοί, υπάρχει μια ψυχική διαφάνεια. Άλλωστε η εποχή που γράφτηκε το έργο ευνοούσε αυτή την προσέγγιση των ηρώων. Από τον μύθο στην Ιστορία, από τους δαίμονες στους σύγχρονους θεούς και από αρχετυπικά μυθικά σύμβολα στον σύγχρονο άνθρωπο.

Οι ερμηνείες

Η Αντιγόνη της Βασιλικής Τρουφάκου είναι μια γυναίκα εύθραυστη αλλά και απείθαρχη. Άτακτη και πεισματάρα. Όμορφη, ερωτική κι ατίθαση. Μια εφηβική μορφή της διπλανής πόρτας, η οποία παλεύει μόνο και μόνο για να υπάρξει ίσως, κάθε άλλο παρά μυθική. Είναι ένα κομμάτι του κόσμου μας. Και η κραυγή της, ένα ερώτημα απλότητας και αλήθειας, σπαρακτική σαν βιολί. Η Βασιλική Τρουφάκου έχει πνοή και μέτρο, αλλά και όλη την αγνότητα, τη δροσιά και την ειλικρίνεια της Αντιγόνης.
Ο Κρέων -πάντα κατά Ανούιγ- πάσχει ως θύμα της ίδιας του της ηγεμονίας, εκλεπτυσμένος, φιλόκαλος, περιφρονητικός προς τον όχλο που κυβερνά εξ ανάγκης και παρά τη θέλησή του. Πριν, τον καιρό του Οιδίποδα, ήταν ένας άρχοντας χωρίς ευθύνες, που ασχολείτο με τις τέχνες, τα σπορ και τα ευγενή χόμπι του. Τώρα κουρασμένος, ρυτιδιασμένος, άυπνος, με γκρίζα μαλλιά, στηριγμένος σε δεκανίκι, χωλός σαν τον σαιξπηρικό Ριχάρδο Γ’, παίζει το δύσκολο παιχνίδι της εξουσίας. Ο Στέλιος Μάινας τον ερμηνεύει με εκφραστική λιτότητα, επικοινωνιακή χάρη και απόλυτη απομάκρυνση από την υπερβολή. Το κείμενο φτάνει στα χείλη του αφού προηγουμένως διυλίζεται στο νου και στην καρδιά. Ένας έξοχος ηθοποιός, με θαυμάσια προσόντα, αρμονική κίνηση, υποκριτικό κύρος και ώριμη φωνή. Ηθοποιός πλασμένος για μεγάλους ρόλους.
Ο Φαίδων Καστρής θριάμβευσε στο ρόλο του Χορού. Ένας θεατρίνος τολμηρός, άνετος, νηφάλιος, αστραφτερός. Ακόμα και οι πιο μικρές λεπτές χειρονομίες του, και ο τρόπος που φοράει το θεατρικό του κοστούμι παράγουν ύφος.
Η κυρία Ανέζα Παπαδοπούλου ήταν η απόλυτη Τροφός. Είχε όλη τη φυσική και απροσποίητη άνεση, την ερμηνευτική ευσυνειδησία και την άρτια τεχνική που χρειάζονται αυτά τα έργα.
Η Ισμήνη της φίνας και αβρής Ιωάννας Μαυρέα ήταν μια μεστή και φωτεινή παρουσία, χρυσή και ρόδινη. Η πολύ καλή ηθοποιός μας, σχεδίασε με έξυπνη χάρη το ρόλο της και τον υπερασπίστηκε έξοχα.
Ο Αίμων παίχτηκε σεμνά και συγκροτημένα από τον ευπροσάρμοστο Γιώργο Φριντζήλα.
Στο ρόλο του Υπηρέτη ο Ερρίκος Μηλιάρης -παρά το νεαρό της ηλικίας του- έδειξε μια αξιοθαύμαστη ισορροπία. Με λίγα λόγια αλλά λεπτότατη ειρωνεία, διακριτικότητα και δεξιοτεχνία είχε αρτιότατες σκηνές.
Ο Νίκος Ντάλας κράτησε γερά το μικρό αλλά δύσκολο ρόλο του Φρουρού. Είχε όλο τον κυνισμό, τον εγωκεντρισμό, το θράσος και τη δειλία, την τσογλανιά και την ωμότητα ενός αδιάφορου «οργάνου της τάξεως».
Ο Β’ Φρουρός – Αγγελιαφόρος του έμπειρου Ερρίκου Λίτση είχε κι αυτός την απανθρωπιά, την αναλγησία και την πλήρη περιφρόνηση προς κάθε κανόνα ευπρέπειας ή ηθικής.
Η Ευρυδίκη της Μαίρης Λιαμή ήταν μεν βουβή αλλά πολύ εύγλωττη εκφραστική και κινησιολογικά.

Οι συντελεστές

Η παράσταση ενέχει συμβολικό χαρακτήρα στο πλαίσιο της σημερινής Ελλάδας. Θα το πω άμεσα, πρόκειται για μια παράσταση – κόσμημα, όπου σκηνοθεσία, σκηνικά, κοστούμια, φωτισμοί, κίνηση και μελωδία, η σπουδαία μετάφραση του Στρατή Πασχάλη, πλέκουν με το νήμα του έργου ένα χειροποίητο, απέριττο έργο τέχνης. Ρυθμοί, χρώματα, εικόνες, ερμηνείες δένουν και συμπληρώνουν το ένα το άλλο.

Πιο αναλυτικά, η σκηνοθεσία της Ελένης Ευθυμίου ανέβασε από βαθύ πηγάδι σκοτεινό, νερό γάργαρο και κρυστάλλινο. Ο Στέλιος Μάινας στην πλήρη ωριμότητά του, κάτοχος των εξαιρετικών εκφραστικών μέσων του, εξέπεμπε πραγματικά φως. Η Βασιλική Τρουφάκου μας έδωσε ένα ιδανικό αερικό. Τα σκηνικά της Ζωής Μολυβδά Φαμέλη, ένας εξόχως ψυχρός προθάλαμος θεσμικού ιδρύματος με τρεις πόρτες και φυλάκιο, κυριολεκτικά παγώνουν. Η ενδυματολόγος Ηλένια Δουλαδίρη δημιούργησε κοστούμια με φαντασία και προσωπικότητα που απογειώνουν. Η επιμέλεια της κίνησης από τη Βιτόρια Κωτσάλου και την Κική Μπάκα, βασικό στοιχείο σε μια παράσταση που κυριαρχείται από σωματικότητα, μας συγκίνησε. Οι φωτισμοί του Σάκη Μπιρμπίλη, διακριτικοί και διόλου κραυγαλέοι, χάρισαν στην παράσταση μια υλική διάσταση στέρεου ονείρου. Η μουσική σύνθεση της σκηνοθέτιδας Ελένης Ευθυμίου με τις ενορχηστρώσεις και τον ηχητικό σχεδιασμό του Κώστα Βόμβολου μας πρόσφεραν καίριες επισημάνσεις.

Οι Αντιγόνες

Στην Ιστορία υπήρξαν πολυάριθμες Αντιγόνες που όρθωσαν το ανάστημά τους αγέρωχες και αποφασιστικές ενάντια σε κάθε μορφή βίας και καταπίεσης. Είναι οι υπερήφανες και θαρραλέες εκείνες υπάρξεις, που δεν ανέχονται να καταπατούνται θεσμοί και νόμοι πανανθρώπινης αποδοχής και αιώνιου κύρους, και να παραβιάζονται τα άδυτα των συνειδήσεων και τα αναφαίρετα ανθρώπινα δικαιώματα. Χωρίς την παρουσία των εκλεκτών αυτών ανθρώπων, ο κόσμος μας θα ήταν πιο ανυπόφορος και η ζωή μας περισσότερο οδυνηρή. Αξίζει να πούμε πως η θεατρική αυτή δουλειά ήταν ένας ύμνος σε κάποιο τρελό κορίτσι της ελευθερίας και κυρίως να θυμηθούμε πως σε αντίξοες εποχές -όπως αυτή της ναζιστικής κατοχής- διόλου τυχαία ο λαός ονόμαζε τα κορίτσια της Αντίστασης, Αντιγόνες.

* Ο Ζαν Ανούιγ (Jean-Marie-Pierre-Lucien Anouilh), ένας από τους σημαντικότερους συγγραφείς του γαλλικού θεάτρου, γεννήθηκε στις 23 Ιουνίου 1910 στο Μπορντό της Γαλλίας. Ο πατέρας του ήταν ο Φρανσουά Ανούιγ (François Anouilh) ήταν ράφτης, ενώ η μητέρα του η Μαρί-Μαγδαληνή (Marie-Magdalène), ήταν βιολίστρια που έπαιζε σε μία ορχήστρα καζίνου κοντά στο Μπορντό. Σπούδασε νομικά στο Πανεπιστήμιο της Σορβόνης για σύντομο χρονικό διάστημα. Εργάστηκε ως κειμενογράφος σε Publicité Damour, ενώ έγραψε κωμικές σκηνές για τον κινηματογράφο. Το 1931-32 εργάστηκε ως γραμματέας του ηθοποιού και σκηνοθέτη Louis Jouvet στην Comédie des Champs-Elysées, ο οποίος δεν έδειξε κάποιο ενδιαφέρον για τις δραματουργικές προσπάθειες του βοηθού του. Την ίδια χρονιά, 1931, παντρεύτηκε την ηθοποιό Monelle Valentin, που αργότερα έπαιξε πρωταγωνιστικό ρόλο σε πολλά από τα έργα του. Στην ηλικία των εικοσιπέντε ετών, αποφασίζει να αφιερωθεί εξ ολοκλήρου στη θεατρική γραφή, κι έτσι, μέσα στα επόμενα χρόνια ολοκληρώνει αρκετά θεατρικά έργα και να σημειώσει επιτυχία.

Απέκτησε διεθνή φήμη, σε μία σταδιοδρομία που διήρκησε πάνω από πέντε δεκαετίες, με τα θεατρικά έργα του που κινούνταν ανάμεσα στο υψηλό δράμα και την παράλογη φάρσα. Χαρακτηριστικές τεχνικές του είναι, το έργο μέσα στο έργο, οι αναδρομές και οι ανταλλαγές ρόλων. Στα πρώιμα έργα του Ανούιγ αποτελούν μια ρεαλιστική και νατουραλιστική μελέτη του πρόστυχου και διεφθαρμένου κόσμου. Μέσα από τους συχνά αποτυχημένους πρωταγωνιστές του, τους ιδεαλιστές και αδιάλλακτους που βρίσκονται διαρκώς σε σύγκρουση με τον κόσμο του συμβιβασμού και της διαφθοράς, εκφράζει και τη δική του θέση απέναντι σε συζύγους, ερωμένες, κριτικούς, ακαδημαϊκούς, γραφειοκράτες και άλλους. Ο Ανούιγ μισούσε τη δημοσιότητα και παρέμεινε απομονωμένος όλη του τη ζωή.
Ο Ανούιγ ανακαλύπτει μία νέα οπτική γωνία της θεατρικής γραφής, υπό την επίδραση συγγραφέων όπως ο Giraudoux, ο Cocteau, ο Jouvet και ο Vitrac, ενώ σημαντικό ρόλο στη διαμόρφωση του έργου του έπαιξαν το κλασικό γαλλικό θέατρο και ο Ιταλός δραματουργός Λουίτζι Πιραντέλο, αλλά και οι υπαρξιστικές απόψεις του Σαρτρ.
Ο Ανούιγ ομαδοποίησε τα έργα του με επίθετα που περιγράφουν τον κυρίαρχο τόνο τους: “μαύρα” για τις τραγωδίες και τα ρεαλιστικά έργα όπως η Ευρυδίκη, το Αγρίμι, η Αντιγόνη, “ροζ” για εκείνα όπου κυριαρχεί η φαντασία, “λαμπρά” για εκείνα που συνδυάζουν τα ροζ και τα μαύρα σε αριστοκρατικό περιβάλλον, “αταίριαστα”, που είναι μαύρα με πικρό χιούμορ, “μασκαρεμένα” με ιστορικά πρόσωπα όπως ο Μπέκετ, «μπαρόκ» και «οι αποτυχίες μου». Αυτά τα επίθετα σημειώθηκαν στους τίτλους των συλλογών των έργων του.
Το 1944 κερδίζει ένα ευρύ κοινό με την Αντιγόνη, μια αμφιλεγόμενη εκδοχή του κλασικού δράματος του Σοφοκλή, που ολοκληρώθηκε το 1942, με την Monelle Valentin στον πρωταγωνιστικό ρόλο της Αντιγόνης. Πρώτα λογοκρίθηκε από τους ναζί, αλλά τελικά πήρε άδεια από τις αρχές και ανέβηκε στο Théâtre de l’Atelier, συνέχισε πολύ μετά την πτώση του καθεστώτος του στρατάρχη Pétain και αποδείχθηκε ιδιαίτερα δημοφιλές στο γαλλικό και το γερμανικό κοινό.
Μετά τον πόλεμο ο Ανούιγ γίνεται ένας από τους πιο ονομαστούς θεατρικούς συγγραφείς στην Ευρώπη. Στις Ηνωμένες Πολιτείες, απολαμβάνει φήμη με τα “μασκαρεμένα” έργα του στα οποία στρέφεται το 1950.
Τα έργα του άρχισαν να χάνουν την κριτική τους διάθεση με την εμφάνιση συγγραφέων όπως ο Μπέκετ και ο Ιονέσκο, αν και μοιράστηκε μαζί τους ένα παρόμοιο απελπισμένο όραμα της ανθρώπινης ύπαρξης. Ύστερα από ένα μικρό διάστημα συγγραφικής σιωπής, επιστρέφει με έργα που χαρακτηρίστηκαν από συντηρητική στάση και στα οποία ο κύριος χαρακτήρας λαχταρά το παρελθόν.
Ο Ανούιγ πέθανε στη Λωζάνη της Ελβετίας στις 3 Οκτωβρίου 1987.
Έργα του έχουν επίσης μεταφράσει στα ελληνικά, ο Μάριος Πλωρίτης, ο Γεώργιος Φτέρης, ο Δημήτρης Χορν.

Η Αντιγόνη στη μυθολογία

Ήταν κόρη του Οιδίποδα και της Ιοκάστης ή, κατά μια άλλη εκδοχή, της Ευρυγανείας. Αδέλφια της ήταν η Ισμήνη και οι δίδυμοι Ετεοκλής και Πολυνείκης. Αδελφός της ήταν και ο Οιδίποδας, ο πατέρας της, λόγω της ακούσιας αιμομιξίας του με την μητέρα του Ιοκάστη.

Ύστερα από την αποκάλυψη των πεπραγμένων του Οιδίποδα, την αυτοτύφλωση του ίδιου και τον απαγχονισμό της μητέρας της, οδήγησε τον πατέρα της στην εξορία του στους Κολωνούς. Η ιστορία αυτή διαδραματίζεται στην τραγωδία του Σοφοκλή “Οιδίπους επί Κολωνώ”. Εκεί ο Θησέας έσωσε την Αντιγόνη όταν ο θείος της ο Κρέων (αδελφός της Ιοκάστης) πήγε να την απαγάγει. Μετά τον θάνατο του πατέρα της επέστρεψε στην Θήβα για να αποτρέψει τη μονομαχία των αδερφών της, οι οποίοι είχανε αναλάβει την εξουσία στη Θήβα. Ο πόλεμος των «Επτά επί Θήβας» που ξεκίνησε ο Πολυνείκης κατά του αδελφού του Ετεοκλή επειδή τον είχε αποδιώξει από τη Θήβα. Όταν ο πόλεμος τελείωσε υπέρ της Θήβας (Κάδμειος Νίκη) αλλά και με τον τραγικό θάνατο των δύο ηρώων στην «έβδομη πύλη», ο νέος άρχοντας, ο Κρέοντας, διατάζει τον ενταφιασμό του Ετεοκλή, αλλά απαγορεύει να ταφεί το πτώμα του Πολυνείκη, επειδή ενήργησε ως προδότης.

Η Αντιγόνη ενταφιάζει τον νεκρό αδελφό της. Η Αντιγόνη, σε αντίθεση με την Ισμήνη, αψηφά τους νόμους του Κρέοντα και ενταφιάζει τον νεκρό αδελφό της σύμφωνα με τη θέληση των θεών. Η διαμάχη αυτή περιγράφεται γλαφυρά στην ομώνυμη τραγωδία του Σοφοκλή. Ένας φρουρός την ανακαλύπτει και την οδηγεί στον Κρέοντα. Το αποτέλεσμα αυτής της σύγκρουσης ήταν η τιμωρία της να κλειστεί σε σπήλαιο, χωρίς τροφή και νερό, μέχρι να πεθάνει. Ο αρραβωνιαστικός της Αίμονας, γιος του Κρέοντα, υπερασπίζεται την Αντιγόνη και κατηγορεί τον πατέρα του, ο οποίος και αργότερα μετανοεί αφού ο μάντης Τειρεσίας τον προειδοποιεί ότι κάτι κακό πρόκειται να συμβεί. Μάταια. Η Αντιγόνη αυτοκτονεί. Μαθαίνοντας το γεγονός ο αρραβωνιαστικός της Αίμονας, αυτοκτονεί και αυτός συμπαρασύροντας και τη μητέρα του Ευρυδίκη, που κρεμάστηκε.

Ταυτότητα παράστασης

Μετάφραση: Στρατής Πασχάλης
Σκηνοθεσία, Μουσική: Ελένη Ευθυμίου
Σκηνικά: Ζωή Μολυβδά Φαμέλη
Ενδυματολόγος: Ηλένια Δουλαδίρη
Β’ Ενδυματολόγος: Μαίρη Μαρμαρινού
Σχεδιασμός φωτισμών: Σάκης Μπιρμπίλης
Ενορχηστρώσεις – ηχητικός σχεδιασμός: Κώστας Βόμβολος
Κίνηση: Βιτόρια Κωτσάλου, Κική Μπάκα
Δραματουργική επεξεργασία: Σοφία Ευτυχιάδου
Βοηθός σκηνοθέτη: Μαριάνθη Γραμματικού
Βοηθοί σκηνογράφου: Διδώ Γκόγκου, Παναγιώτης Λαμπής
Μακιγιάζ: Σίσσυ Πετροπούλου
Φωτογραφίες: Αθηνά Λιάσκου
Εκτέλεση Παραγωγής: Purple Group
Δ/νση παραγωγής: Αγγελική Στώμη
Οργάνωση Παραγωγής: Ντένια Σαφαρή

Ερμηνεύουν (με σειρά εμφάνισης):
Χορός: Φαίδων Καστρής
Αντιγόνη: Βασιλική Τρουφάκου
Τροφός: Ανέζα Παπαδοπούλου
Ισμήνη: Ιωάννα Μαυρέα
Αίμων: Γιώργος Φριντζήλας
Κρέων: Στέλιος Μάινας
Υπηρέτης Κρέοντα: Ερρίκος Μηλιάρης
Φρουρός: Νίκος Ντάλας
Β’ Φρουρός – Αγγελιαφόρος: Ερρίκος Λίτσης
Ευρυδίκη: Μαίρη Λιαμή

* Φωτογραφίες του κειμένου: Κική Παπαδοπούλου

Πληροφορίες

Φεστιβάλ Αθηνών 2016
Θέατρο REX/Σκηνή Κοτοπούλη
21-22 Ιουλίου 2016

Διάρκεια: 1 ώρα 30’

Πρόγραμμα περιοδείας

2 ΑΥΓΟΥΣΤΟΥ ΠΕΤΡΟΥΣΑ ΔΡΑΜΑΣ ΦΑΡΑΓΓΙ
4 ΑΥΓΟΥΣΤΟΥ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ ΘΕΑΤΡΟ ΚΗΠΟΥ
5 ΑΥΓΟΥΣΤΟΥ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ ΘΕΑΤΡΟ ΚΗΠΟΥ
6 ΑΥΓΟΥΣΤΟΥ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ ΘΕΑΤΡΟ ΚΗΠΟΥ
8 ΑΥΓΟΥΣΤΟΥ ΜΟΥΔΑΝΙΑ ΑΜΦΙΘΕΑΤΡΟ ΜΟΥΔΑΝΙΩΝ
9 ΑΥΓΟΥΣΤΟΥ ΒΟΛΟΣ ΚΗΠΟΘΕΑΤΡΟ ΜΕΛΙΝΑ ΜΕΡΚΟΥΡΗ
10 ΑΥΓΟΥΣΤΟΥ ΛΑΡΙΣΑ ΑΛΚΑΖΑΡ
12 ΑΥΓΟΥΣΤΟΥ ΜΥΤΙΛΗΝΗ ΚΑΣΤΡΟ ΧΩΡΑ
13 ΑΥΓΟΥΣΤΟΥ ΜΟΛΥΒΟΣ ΚΑΣΤΡΟ
18 ΑΥΓΟΥΣΤΟΥ ΣΑΜΟΣ ΦΕΣΤΙΒΑΛ ΗΡΑΙΟ
20 ΑΥΓΟΥΣΤΟΥ ΧΙΟΣ ΘΕΑΤΡΟ ΚΑΣΤΡΟΜΗΝΑ
22 ΑΥΓΟΥΣΤΟΥ ΓΑΛΑΤΣΙ ΑΛΣΟΣ ΒΕΪΚΟΥ
24 ΑΥΓΟΥΣΤΟΥ ΤΡΙΚΑΛΑ ΥΠΑΙΘΡΙΟ ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΘΕΑΤΡΟ ΤΡΙΚΑΛΩΝ
25 ΑΥΓΟΥΣΤΟΥ ΚΟΖΑΝΗ ΥΠΑΙΘΡΙΟ ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΘΕΑΤΡΟ ΚΟΖΑΝΗΣ
27 ΑΥΓΟΥΣΤΟΥ ΗΛΙΔΑ ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ
28 ΑΥΓΟΥΣΤΟΥ ΠΑΤΡΑ ΡΩΜΑΪΚΟ ΩΔΕΙΟ
29 ΑΥΓΟΥΣΤΟΥ ΙΩΑΝΝΙΝΑ ΥΠΑΙΘΡΙΟ ΦΡΟΝΤΖΟΣ
31 ΑΥΓΟΥΣΤΟΥ ΒΥΡΩΝΑΣ ΘΕΑΤΡΟ ΒΡΑΧΩΝ
2 ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΥ ΤΗΝΟΣ ΛΟΥΤΡΑ ΤΗΝΟΥ
4 ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΥ ΚΑΛΑΜΑΤΑ ΚΑΣΤΡΟ ΚΑΛΑΜΑΤΑΣ
6 ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΥ ΝΕΑ ΜΑΚΡΗ ΑΜΦΙΘΕΑΤΡΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ
7 ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΥ ΠΕΤΡΟΥΠΟΛΗ ΘΕΑΤΡΟ ΠΕΤΡΑΣ – ΜΙΝΩΣ ΒΟΛΩΝΑΚΗΣ
8 ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΥ ΠΑΠΑΓΟΥ ΘΕΑΤΡΟ ΠΑΠΑΓΟΥ
11 ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΥ ΝΙΚΑΙΑ ΚΑΤΡΑΚΕΙΟ
12 ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΥ ΘΗΒΑ ΜΟΣΧΟΠΟΔΙ

Σχετικά άρθρα

Κυνηγήστε μας

6,398ΥποστηρικτέςΚάντε Like
1,713ΑκόλουθοιΑκολουθήστε
695ΑκόλουθοιΑκολουθήστε
- Advertisement -

Τελευταία άρθρα

Cat Is Art