Δευτέρα
27
Μαρτίου
2017
Σελήνη
28 ημερών
Λήδα, Λύδα, Λυδία, Μακεδόνιος, Μακεδόνας, Μακεδόνης, Μακεδονία, Μακεδονούλα, Μακεδονίτσα, Μακεδών, Φίλητος, Φιλήτα, Φιλήτη, Ματρώνα, Ματρόνα

Κυνηγήστε μας...

Translate

Greek Arabic Dutch English French German Italian Portuguese Russian Spanish Swedish Turkish

Μαρία Σαμπατακάκη: «Σύμμαχος του ιστορικού είναι το ερωτηματικό, ποτέ η τελεία»

 

Η ιστορικός Μαρία Σαμπατακάκη κατά τη διάρκεια των γυρισμάτων της ταινίας - ντοκιμαντέρ "Το στάρι"Η ιστορικός Μαρία Σαμπατακάκη κατά τη διάρκεια των γυρισμάτων της ταινίας - ντοκιμαντέρ "Το στάρι" 

Της Ειρήνης Αϊβαλιώτου

 

Σε μια χώρα όπως η Ελλάδα, σε έναν πολιτισμό όπως ο ελληνικός είναι φυσικό ο άνθρωπος να συνδιαλέγεται με το παρελθόν του είτε για να αντλήσει από αυτό και να νιώσει ασφαλής και περήφανος, είτε για να το κρίνει και να μάθει από την Ιστορία και τα λάθη της χτίζοντας το μέλλον του. «Η Ιστορία κινείται κυκλικά αλλά και εξελικτικά (σαν σπιράλ). Αυτό πρακτικά σημαίνει ότι το παρόν και το μέλλον διαμορφώνεται εξίσου από ιστορικές συνέχειες και ασυνέχειες», μας εξηγεί η δραστήρια ιστορικός Μαρία Σαμπατακάκη. Τη γνώρισα σχετικά πρόσφατα σ’ έναν αγαπημένο χώρο, την Οικία Κατακουζηνού, παρακολουθώντας την σε μια συζήτηση με κεντρικό θέμα «Το ΕΑΜ και οι αστοί». Αμέσως, μου έκαναν εντύπωση οι στέρεες γνώσεις της, η συγκρότησή της, το λέγειν της. Καταπιάνεται επιστημονικά κυρίως με τις «σιωπηλές» περιόδους της Ιστορίας, όπως ο Μεσοπόλεμος και η δεκαετία του 1930 ή του 1950. Εποχές κατά τις οποίες σημειώνονται σημαντικές ζυμώσεις, που περικλείουν μέσα τους όλους τους παράγοντες που θα διαμορφώσουν τα μεγάλα και ηχηρά γεγονότα. Αντικείμενό της η «δημόσια ιστορία» (public history). Ένας τομέας σαφώς πολύ ενδιαφέρων και γιατί όχι ακόμη και γοητευτικός. Καθότι η Ιστορία όταν τίθεται στις σωστές της βάσεις είναι μια εξόχως συναρπαστική επιστημονική τέχνη. Όπως συναρπαστική είναι και η προσωπικότητα της Μαρίας Σαμπατακάκη. Νέα, οξυδερκής, πολύπλευρη. Η αγάπη για τη λογοτεχνία και την τέχνη, η δημιουργική σκέψη, το ανοιχτό μυαλό, η ετοιμότητα, καθώς και η ερευνητική διάθεση, συνιστούν τα κύρια προσωπικά της χαρακτηριστικά. Η καταγωγή της είναι από τη Μάνη, τη γη με την οποία συνδέονται άνθρωποι φιλότιμοι, μεγαλοπρεπείς και δυνατοί. Ίσως γι' αυτό κρατά μια ευωδιά από άλλα χρόνια, μια ευωδιά πέτρας και θάλασσας, αρχοντιάς και ήθους. Η διαδρομή της στην ιστορική έρευνα ξεκίνησε από το Ιστορικό και Διπλωματικό Αρχείο του Υπουργείου Εξωτερικών και το Ελληνικό Ίδρυμα Ελληνικής και Εξωτερικής Πολιτικής. Με όχημα τη μνήμη και βασικό εργαλείο της την έρευνα, η δουλειά της μάς προσφέρει μία οπτική της Ιστορίας που πόρρω απέχει από τα γνωστά τετριμμένα εγχειρίδια πάσης φύσεως αμφιθεάτρων. Είναι από τους πρωτεργάτες μιας πολύ δυναμικής ομάδας που ασχολείται με την ιστορική έρευνα, της ομάδας hιστορισταί. Η ομάδα συγκροτήθηκε σε σώμα έπειτα από μια ιδιαιτέρως επιτυχημένη δράση, κατά την οποία μετρήθηκαν οι δυνατότητές της. Επρόκειτο για τη διοργάνωση ενός μικρού φεστιβάλ ανοιχτής ιστορίας σε συνεργασία με το Δήμο Πάρου. Ακολούθησαν κι άλλες δράσεις, εξίσου επιτυχημένες, που ταρακούνησαν λιμνάζοντα ύδατα. Ήδη έκαναν την πρώτη τους συνεργασία με το πανεπιστήμιο του Brno στην Τσεχία και έπεται συνέχεια. Σκοπός τους να εξετάσουν κατά πόσο είναι εφικτός ένας δημόσιος διάλογος για το παρελθόν με περισσότερο επιστημονικούς όρους. Στο ενεργητικό της Μαρίας Σαμπατακάκη μέχρι στιγμής δύο βιβλία - μαρτυρίες: «Ο τελευταίος του Κάισλινγκεν» ("Τόπος", 2014) και «Ζαννιά Κότσικα είναι τ' όνομά μου» ("Τόπος", 2010). Επίσης η δημιουργία -μαζί με την ομάδα- του συγκλονιστικού ντοκιμαντέρ «Το Στάρι», που προσεγγίζει το θέμα της πείνας, του επισιτισμού και της αποστολής διεθνούς βοήθειας στην κατοχική Ελλάδα (1941-42). Στο catisart.gr, αφού υπογραμμίζει πως η Ιστορία αποδεικνύεται «μια επιστήμη για γερά νεύρα», μας εξηγεί τι ακριβώς είναι η δημόσια ιστορία και τη σχέση της με τη συλλογική μνήμη, σχολιάζει την αντιμετώπιση της Ιστορίας στη χώρα μας, μιλάει για τις ιστορικές εξελίξεις, επισημαίνει πως «σύμμαχος του ιστορικού είναι το ερωτηματικό, ποτέ η τελεία» και τονίζει κάτι που συχνά ξεχνιέται, ότι «η Ιστορία είναι συνυφασμένη με τον διάλογο».


Διαβάστε τη συνέντευξη.

 

 

* Γεννήθηκα στην Αθήνα με καταγωγή από τη Λακωνική Μάνη. Τα παιδικά μου χρόνια είναι γεμάτα «θάλασσα» καθότι ο πατέρας μου υπήρξε ένας από τους πρώτους κατασκευαστές φουσκωτών σκαφών στην Ελλάδα.


Ποια ήταν η πρώτη φορά που ήρθες σε επαφή με την Ιστορία;


* Νομίζω σε πολύ μικρή ηλικία, μέσω της εξιστόρησης των βιωμάτων των παππούδων μου.


Ποιοι ήταν οι πρώτοι σου δάσκαλοι στην Ιστορία και ποιοι καθόρισαν τη σχέση σου με αυτή την επιστήμη;


* Ομολογώ πως δεν θυμάμαι κάποιον δάσκαλο που να μου εμφύσησε την αγάπη για την Ιστορία. Αν δε αναλογιστώ τον τρόπο με τον οποίο κάναμε Ιστορία στο σχολείο θα έλεγα πως μάλλον δυσανεξία στη συγκεκριμένη επιστήμη θα έπρεπε να είχα αποκτήσει.


Ποια ήταν τα παιδικά σου αναγνώσματα και πόσο σε επηρέασαν;


* Διάβαζα φανατικά -ελληνική περισσότερο αλλά και ξένη- λογοτεχνία, την επίδραση της οποίας θεωρώ σημαντική υπό την έννοια ότι τροφοδοτεί τον νου με ιδέες, αβίωτες μεν εμπειρίες δε, ανοίγει ορίζοντες στη σκέψη.


Είσαι από τους πρωτεργάτες μιας πολύ δυναμικής ομάδας που ασχολείται με την ιστορική έρευνα. Πώς δημιουργήθηκε η ομάδα hιστορισταί, ποιο ήταν το σκεπτικό της ίδρυσής της και ποια είναι τα μέλη της;


* Η ιδέα υπήρχε πολύ καιρό στους στόχους μου, στη δημιουργία της αποκρυσταλλώνεται μια εργασιακή πορεία 13 χρόνων. Για να γίνει ωστόσο το όνειρο πραγματικότητα έπρεπε να βρεθούν οι κατάλληλοι άνθρωποι, κάτι όχι και τόσο εύκολο. Ευτυχής συγκυρία έφερε κοντά μου τέσσερις ανθρώπους που μαζί με μένα αποτελούν τα ιδρυτικά μέλη των Historistai. Eίναι ο κινηματογραφιστής μας Αντώνης Γασπαρινάτος, η πολιτισμολόγος Κατερίνα Κοφφινά, ο επικοινωνιολόγος Μελέτης Ζαχαράκης και η φωτογράφος Άννα Μώτου. Καθένας από εμάς διατηρεί την επαγγελματική του αυτοτέλεια αλλά ταυτόχρονα προσφέρει τα γνωστικά του εργαλεία στην Ομάδα. Οι hιστορισταί συγκροτήθηκαν σε «σώμα» έπειτα από μια επιτυχημένη δράση -όπου μετρήσαμε κατά κάποιο τρόπο τις δυνατότητές μας-, τη διοργάνωση ενός μικρού φεστιβάλ ανοιχτής ιστορίας με τη συνεργασία του Δήμου Πάρου. Σκοπός μας ήταν να διαπιστώσουμε εάν και κατά πόσο είναι εφικτός ένας δημόσιος διάλογος για το παρελθόν με περισσότερο επιστημονικούς όρους.

Η ομάδα hιστορισταί. Από αριστερά (καθιστοί): Αντώνης Γασπαρινάτος, Άννα Μώτου, Μελέτης Ζαχαράκης. Όρθιες η Κατερίνα Κοφφινά και η Μαρία Σαμπατακάκη. Η ομάδα hιστορισταί. Από αριστερά (καθιστοί): Αντώνης Γασπαρινάτος, Άννα Μώτου, Μελέτης Ζαχαράκης. Όρθιες η Κατερίνα Κοφφινά και η Μαρία Σαμπατακάκη.

Ποιοι είναι οι στόχοι σας;


* Η πραγματοποίηση πρωτότυπων δράσεων που να εξοικειώνουν το ευρύ κοινό με την Ιστορία, η δημιουργία μια διαφορετικής αισθητικής στον τρόπο δημόσιας εκφοράς της, η ανάδειξη της χρησιμότητάς της στην πολιτική ζωή (της ζωής μας ως πολιτών εννοώ) και τέλος η σύνδεσή της με την οικονομία - πραγματικότητα μέσω της παραγωγής ενός αξιόλογου πολιτιστικού έργου.

 

Παρακολουθήσαμε στην Οικία Κατακουζηνού μια συζήτηση με κεντρικό θέμα «Το ΕΑΜ και οι αστοί». Θα ήθελες να μας εξηγήσεις ποια ήταν η σχέση του ΕΑΜ με την αστική τάξη της εποχής, κατά τη διάρκεια της Κατοχής και της Αντίστασης στους φασίστες κατακτητές;

* Είναι μια πολύ μεγάλη κουβέντα αυτή και ένα ζήτημα το οποίο δεν έχει απασχολήσει την ιστορική έρευνα της δεκαετίας του ’40. Πρώτα απ’ όλα χρειάζεται να προσδιορίσουμε αυτή την αστική τάξη, να ανιχνεύσουμε τα χαρακτηριστικά της, να δούμε τις ιδιομορφίες της. Δεν πρόκειται δηλαδή για μια συμπαγή κατηγορία πλουσίων απλώς. Η στάση της τόσο προς το ΕΑΜ όσο και προς τον κατακτητή σχετίζεται απόλυτα με αυτά τα χαρακτηριστικά. Να δώσω ένα παράδειγμα: αλλιώς αντιλαμβάνονται την κατάκτηση όσοι διατηρούν «πνευματικούς δεσμούς» με τη Γαλλία, διαφορετικά εκείνοι που διαπνέονται λόγω σπουδών από φιλογερμανισμό. Αλλιώς βλέπει τα πράγματα ένας νέος επιστήμονας του μεσοπολέμου, αποδέκτης των επιδράσεων των ιδεολογικών ρευμάτων της εποχής (και ο κομμουνισμός είναι ένα από αυτά, όπως και ο εθνικοσοσιαλισμός), διαφορετικά ένας ανώτατος στρατιωτικός ή ένας ιδιοκτήτης εργοστασιακής μονάδας που διατηρεί συμβόλαια με γερμανικές εταιρείες. Το ετερόκλητο λοιπόν των στοιχείων που απαρτίζουν την ελληνική αστική τάξη φανερώνει πως η στάση της έναντι της αντίστασης δεν είναι μία. Το ΕΑΜ συσπείρωσε στους κόλπους του πλήθος αστών -αρκεί μια ματιά στη σύνθεση των μελών της λεγόμενης κυβέρνησης του βουνού- αλλά και δέχτηκε την αμφισβήτηση και την επίθεση μέρους αυτών.


Γιατί επιλέξατε, οι hιστορισταί, για την ενδιαφέρουσα αυτή κουβέντα το σαλόνι της Οικίας Κατακουζηνού, πέρα από την άνεση που προσφέρει;


* Η βραδιά πραγματοποιήθηκε για να εγκαινιάσει τη συνεργασία της Ομάδας με το Ίδρυμα και βασίστηκε σε φωτογραφικό υλικό που βρέθηκε από τη μουσειολόγο Σοφία Πελοποννησίου-Βασιλάκου στα συρτάρια του Άγγελου Κατακουζηνού. Πρόκειται για έναν αριθμό είκοσι ανέκδοτων φωτογραφιών με στιγμιότυπα από τους πανηγυρισμούς της Απελευθέρωσης (Οκτώβριος 1944) στην Αθήνα, οι οποίες αφήνουν να διαφανεί μια ιδιαίτερη σχέση του ζεύγους με την Αντίσταση. Η συζήτηση επομένως δεν θα μπορούσε παρά να διεξαχθεί στο «σπίτι» τους. Επιπλέον, το σαλόνι των Κατακουζηνών αποτελεί μέρος της «παράδοσης» των αστικών φιλολογικών σαλονιών, μια εκσυγχρονισμένη μορφή των οποίων επιχειρούμε να αναβιώσουμε.

Αυτού του είδους οι συναντήσεις με το κοινό πρόκειται να συνεχιστούν στην Οικία;


* Ευελπιστούμε πως ναι. Ευχή αλλά και στόχος όλων μας είναι να προχωρήσει και να ευοδωθεί η συνεργασία της Ομάδας με την Οικία Κατακουζηνού. Άξονας περιστροφής της θα είναι φυσικά το Αρχείο του Άγγελου και της Λητώς Κατακουζηνού και η αξιοποίησή του σε τρία επίπεδα. Ένα εξ αυτών περιλαμβάνει θεματικές συζητήσεις σε συνδυασμό ιστορίας - επικαιρότητας.


Τι έχεις να πεις για την «ψυχή» -όπως εμείς και οι επισκέπτες της Οικίας την αποκαλούμε- του Ιδρύματος Κατακουζηνού, Σοφία Πελοποννησίου – Βασιλάκου;


* Ο χαρακτηρισμός «ψυχή» μιλά από μόνος του. Εξίσου εύγλωττο είναι το έργο της στην Οικία Κατακουζηνού. Χρειάζεται κόπος, όραμα, όρεξη, πάθος όχι μόνο για ξεκινήσει κανείς μια τέτοια προσπάθεια αλλά και για να υπερπηδήσει εμπόδια, να επιμείνει και να συνεχίσει. Η Σοφία προφανώς και είναι ένας χαρισματικός και άξιος άνθρωπος αφού πέτυχε -διαψεύδοντας όλα τα εις βάρος της δεδομένα- να συστήσει ένα από τα πιο ατμοσφαιρικά και ιδιαίτερα μουσεία της Αθήνας.


Τελευταία παρακολουθήσαμε μια ενδιαφέρουσα ταινία - ντοκιμαντέρ της ομάδας σας, «Το στάρι». Η ταινία αυτή άφησε τις καλύτερες εντυπώσεις στο κοινό που την παρακολούθησε. Ποια ήταν η αφετηρία και η έμπνευση για τη δημιουργία της;

* Το «Στάρι» αποτελεί την πρώτη φιλμική δουλειά της Ομάδας hιστορισταί και αναφέρεται στον κατοχικό λιμό (1941-42) και την αποστολή διεθνούς βοήθειας στην Ελλάδα προς επίλυση του επισιτιστικού ζητήματος. Προέκυψε έπειτα από έρευνα περίπου δύο ετών και με τη συνεργασία ή συμμετοχή μιας σειράς φορέων. Είμαστε πολύ περήφανοι για το αποτέλεσμα. Μας ενδιέφερε να αναδείξουμε την ελληνική εμπειρία στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο και να την τοποθετήσουμε - συσχετίσουμε με το ευρύτερο, διεθνές περιβάλλον. Επιλέξαμε να ασχοληθούμε με την πείνα γιατί έχει εγγραφεί στο υποσυνείδητο των Ελλήνων ως συνώνυμο της Κατοχής, αποτέλεσε δε την κύρια αιτία για μια σειρά μετασχηματισμών ή και αποδομήσεων σε πολιτικό, κοινωνικό, οικονομικό επίπεδο.

Η έρευνά σου στοχεύει κυρίως στις δεκαετίες ’30 και 1940. Τι σε γοητεύει σε αυτή την εποχή;


* Θα έλεγα πως καταπιάνομαι με τις «σιωπηλές» περιόδους της Ιστορίας. Με γοητεύουν εποχές κατά τις οποίες σημειώνονται σημαντικές ζυμώσεις, εκείνες που περικλείουν μέσα τους όλους τους παράγοντες που θα διαμορφώσουν τα μεγάλα, ηχηρά γεγονότα. Ο μεσοπόλεμος και ειδικότερα η δεκαετία του ’30 διαθέτουν αυτό το στοιχείο ως χαρακτηριστικό. Στο ερευνητικό μου πεδίο εντάσσεται για τους ίδιους ακριβώς λόγους και η δεκαετία του ’50, ιδίως το πρώτο μισό της. Τη δεκαετία του 1940 τη θεωρώ φοβερή, τερατώδη και εν πολλοίς χαμένη για τη χώρα. Μια κατοχική εμπειρία που διέλυσε κάθε προπολεμικό δεδομένο και ένας εμφύλιος πόλεμος που άφησε πίσω του πληγές και συμπλέγματα. Με ενδιαφέρει μόνο σε θέματα και ζητήματα που δεν εμπίπτουν στο πλαίσιο της αντιπαράθεσης Αριστεράς - Δεξιάς.


Ποια ήταν η θέση του ΕΑΜ στο ευρωπαϊκό γίγνεσθαι της εποχής;

* Το ΕΑΜ υπήρξε ένα μεγαλειώδες αντιστασιακό κίνημα σε μία εποχή και σε μία συγκυρία που η αντίσταση απέναντι στην πρόσκαιρη (όπως αποδείχτηκε) αλλά καθολική επικράτηση του ναζισμού στην Ευρώπη δεν ήταν ούτε τόσο εύκολη, ούτε αυτονόητη. Υπάρχουν οπωσδήποτε πολλά που μπορούν να ειπωθούν για το ΕΑΜ. Και του ύψους και του βάθους. Αν θέλουμε ωστόσο να είμαστε έντιμοι με τους πολιτικούς μας εαυτούς, οφείλουμε να το εξετάζουμε περισσότερο υπό το πρίσμα των ιδιαίτερων συνθηκών που το δημιούργησαν (Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος) και λιγότερο να το κόβουμε και το ράβουμε στα μέτρα της σφοδρής αντιπαράθεσης που δημιούργησε η μεταγενέστερη εμφύλια σύγκρουση.


Την εποχή εκείνη ποια ήταν η εικόνα του λαού για το τι συμβαίνει στον υπαρκτό σοσιαλισμό;


* Ο «λαός» ως αρχαιοελληνική έννοια ταυτίζεται με τη μάζα. Το σώμα των ανθρώπων που ζει στο πλαίσιο μιας οργανωμένης κοινωνίας – πολιτείας δεν είναι όμως ούτε κάτι ενιαίο ούτε κάτι συμπαγές. Λαμβάνοντας αυτό ως αρχή θα πρέπει να κατανοούμε πως δεν είχαν όλοι ούτε τις ίδιες πολιτικές ανησυχίες, ούτε το ίδιο μορφωτικό υπόβαθρο, ούτε τις ίδιες δυνατότητες πληροφόρησης. Και πρακτικά κάτι τέτοιο σημαίνει και συνεπάγεται διαφορετική αντίληψη - εικόνα για τον λεγόμενο «υπαρκτό σοσιαλισμό». Ένας ορεσίβιος κτηνοτρόφος της εποχής δεν έχει τις ίδιες προσλαμβάνουσες με ένα νέο φοιτητή. Εκείνο ωστόσο που χρειάζεται να έχουμε στο νου για την κατανοήσουμε τα τεκταινόμενα της εποχής (λίγο πριν και λίγο μετά την Κατοχή) είναι πως ο πόλεμος αποτελεί συνέχεια μιας ισχυρής και πολυεπίπεδης κρίσης κατά τη διάρκεια της οποίας αναμετρώνται ιδεολογικά σχήματα. Την κατάρρευση του φιλελευθερισμού και την ανεπάρκεια του αστικού πολιτικού κόσμου να δώσει λύσεις θα ακολουθήσουν λοξοκοιτάγματα σε άλλες θεωρίες και πρακτικές διακυβέρνησης. Οι άνθρωποι δηλαδή θα αναζητήσουν σανίδες σωτηρίες και πολύ λίγη σημασία έχει αν γνωρίζουν επαρκώς γι’ αυτές.


Τι σημαίνει ο όρος «δημόσια Ιστορία»;


* Ο όρος μας έρχεται από τις Ηνωμένες Πολιτείες. Πρακτικά εννοούμε οτιδήποτε σχετίζεται με τη διάχυση της ιστορικής πληροφορίας στο ευρύ κοινό, τη διατήρηση της συλλογικής μνήμης. Δημόσια ιστορία είναι ένα άγαλμα σε μια πλατεία, ένα άρθρο σε μια εφημερίδα, ένα ιστορικό ντοκιμαντέρ. Ο λόγος που η Ομάδα hιστορισταί αποφάσισε να ασχοληθεί με αυτήν και ουσιαστικά να συστήσει τον όρο, έχει να κάνει με την επικρατούσα κατάσταση στον τρόπο εκφοράς της Ιστορίας τα τελευταία χρόνια στην Ελλάδα. Η Ιστορία είναι συνυφασμένη με τον διάλογο. Οι ιστορικοί απορροφημένοι στις ακαδημαϊκές τους σκοτούρες άργησαν πολύ να αντιληφθούν ότι απείχαν από αυτόν και είχαν δώσει τη θέση τους σε κάθε λογής τσαρλατάνους - τηλεπωλητές ιστορικών συγκινήσεων. Η Ιστορία είναι όπλο και εφόδιο για τον πολίτη αλλά μπορεί να γίνει και ένας επικίνδυνος τρόπος ερμηνείας του κόσμου αν αφεθεί σε χέρια κομπογιαννιτών -και δυστυχώς υπάρχουν πολλοί τέτοιοι. Το κλείνω εδώ λέγοντας πως χαιρόμαστε ιδιαίτερα που μέσα στον λίγο χρόνο ζωής της η Ομάδα hιστορισταί κατάφερε να κάνει τους πολλούς να μιλούν πλέον για «δημόσια ιστορία».


Με ποιους όρους πρέπει να κάνουμε ιστορική έρευνα; Ποια τα χαρακτηριστικά του επιστήμονα ιστορικού;


* Σύμμαχος του ιστορικού είναι το ερωτηματικό, ποτέ η τελεία. Βασική αρχή της ιστορικής έρευνας είναι η ερώτηση και ο τρόπος που αυτή τίθεται. Ικανός ιστορικός δεν λογίζεται αυτός που δίνει τις απαντήσεις για το παρελθόν αλλά εκείνος που θέτει καίρια ερωτήματα. Η Ιστορία αποδεικνύεται όσο περνά ο καιρός επιστήμη για γερά νεύρα, ο ιστορικός έχει να πολεμήσει με προκαταλήψεις, ιδεοληψίες, θρησκοληψίες, συνωμοσιολογίες αλλά κυρίως με μια κυρίαρχη άποψη ότι η Ιστορία δεν είναι τόσο επιστήμη όσο η Χημεία, ότι δεν γίνεται με αντικειμενικούς όρους - εργαλεία, ότι το αποτέλεσμα της δουλειάς του δεν είναι προϊόν μεθοδολογικής εργασίας αλλά μια προσωπική θέση για τα πράγματα. Σε μια κοινωνία που αδυνατεί να αντλήσει αυτοπεποίθηση από το παρόν και την αναζητά στο εξιδανικευμένο παρελθόν, το οποίο γνωρίζει είτε από τη λειψή σχολική διδασκαλία είτε με όρους τηλεοπτικού εντυπωσιασμού, πώς να πείσεις ότι δεν είσαι ελέφαντας; Το ερώτημα είναι ένας τρόπος προστασίας του ιστορικού και διασφάλισης της εγκυρότητας της δουλειάς του.


Υπάρχουν σημεία της Ιστορίας που χρειάζονται αποκατάσταση;


* Το ερώτημα μού φέρνει στο νου μια φράση που λέγεται συχνά πυκνά, με το νόημα της οποίας διαφωνώ: «η Ιστορία θα κρίνει». Ο ιστορικός δεν δικάζει, αναδεικνύει, αναλύει, συνθέτει αλλά δεν κατατάσσει στον παράδεισο, ούτε στέλνει στο πυρ το εξώτερο.


Ποια είναι η αξία της Ιστορίας για τον πολιτισμό μας;


* Η Ιστορία δεν είναι παρά ένας καθρέφτης, ένας τρόπος για να δούμε και να μάθουμε τον συλλογικό μας εαυτό. Θα έλεγα πως έχει την αξία και τα οφέλη της ψυχανάλυσης…


Τι πρέπει να έχει υπόψη του όποιος διδάσκει σήμερα Ιστορία σε νέους ανθρώπους;


* Ότι η Ιστορία ΔΕΝ διδάσκεται, είναι μια διαλεκτική διαδικασία.


Ως ιστορικός, τι θα πρότεινες να διδάσκεται στο σχολείο του μέλλοντος;


* Αγωγή του Πολίτη.


Πώς προέκυψε η παράλληλη ενασχόλησή σου με τη λογοτεχνία;

 

* Νομίζω στο πλαίσιο της προσπάθειας να επικοινωνήσω καλύτερα την Ιστορία.


Τι θεωρείς επικίνδυνο για έναν νέο επιστήμονα - ερευνητή;


* Πρωτίστως την υπερβολική φιλοδοξία και δευτερευόντως την επιδερμική σχέση του με τη γνώση, την αδυναμία ενσωμάτωσης και εμπέδωσής της, την ανικανότητα να την πάει ένα βήμα παραπέρα, να την εξελίξει και να την καταστήσει χρήσιμη.


Για ποιο πράγμα που έχεις κατορθώσει ως τώρα αισθάνεσαι υπερήφανη;


* Να πορεύομαι ανεξάρτητη από πανεπιστημιακές - κομματικές κλίκες που ελέγχουν τον χώρο μας, χωρίς διαφόρων τύπων «πάτρωνες».


Ποιους ιστορικούς «ήρωες» και «ηρωίδες» θα ήθελες να μελετήσεις;


* Δεν με ελκύουν οι ήρωες, δεν πιστεύω στις ηρωικές μορφές, ούτε θεωρώ πως έχουν υπάρξει τέτοιες. Οι άνθρωποι αναμετρώνται με τον εαυτό και τον καιρό τους, κάποιοι θα αρθούν στο ύψος των περιστάσεων και κάποιοι θα ευρεθούν ελλιπείς. Όλοι έχουν φωτεινές και σκοτεινές πτυχές στην πορεία τους, κρύβουν εξίσου τον άγγελο και τον δαίμονα μέσα τους.


«Δεν μένει καιρός στην Ιστορία για να είναι δίκαιη. Δουλειά της είναι, αφού είναι μεροληπτική, να αναφέρει τις επιτυχίες, όμως πολύ σπάνια την ηθική τους αξία. Έχει τα μάτια της στυλωμένα στους νικητές κι αφήνει στη σκιά τους αφανισμένους», έχει πει ο Στέφαν Τσβάιχ. Πώς το σχολιάζεις;


* Θα αντιπαραθέσω ως απάντηση μια άλλη φράση του Αλμπέρ Καμί που μου αρέσει ιδιαίτερα: «Στάθηκα σε ίση απόσταση από την αθλιότητα και τον ήλιο. Η αθλιότητα δεν με άφησε να πιστέψω πως όλα πάνε καλά κάτω από τον ήλιο και μέσα στην Ιστορία. Ο ήλιος μου έμαθε ότι η Ιστορία δεν είναι το παν».


Είναι αλήθεια ότι η Ιστορία επαναλαμβάνεται ή η Ιστορία ανατρέπει κάθε βεβαιότητα;


* Και ναι και όχι. Η Ιστορία κινείται κυκλικά αλλά και εξελικτικά (σαν σπιράλ). Αυτό πρακτικά σημαίνει ότι το παρόν και το μέλλον διαμορφώνεται εξίσου από ιστορικές συνέχειες και ασυνέχειες.


Γενικά τι απεχθάνεσαι και τι σε συγκινεί;


* Απεχθάνομαι τον υπέρμετρο εγωισμό και την έπαρση της μετριότητας. Με συγκινούν πάντοτε «τα μεγάλα πνεύματα», εκείνοι που υπερβαίνουν τον μέσο όρο χάριν σε έναν συνδυασμό ευφυίας - ταλέντου, δημιουργικότητας, εργατικότητας χωρίς ποτέ να χάνουν σε ανθρωπιά. Είναι κατά κανόνα οι άνθρωποι που ανοίγουν δρόμους για τους ίδιους και για τους άλλους.


Τι αποτελεί πρόκληση για σένα και τι σε φοβίζει;


* Πρόκληση είναι η αντοχή στα δύσκολα, η χαρά στα άσχημα. Φοβάμαι την ανημπόρια της αρρώστιας και τον πόνο που προξενεί η ανθρώπινη απώλεια.


Τι να περιμένουμε από την ομάδα «hιστορισταί» στο μέλλον. Είναι αλήθεια ότι σύντομα ανοίγετε τα φτερά σας για το εξωτερικό;


* Κάναμε την πρώτη μας συνεργασία με το πανεπιστήμιο του Brno στην Τσεχία και μια πολύ δυναμική έδρα ελληνικών σπουδών με την οποία έπεται και συνέχεια. Σχεδιάζουμε το μέλλον μας προσεκτικά καθ’ ότι οι καιροί είναι δύσκολοι, αρκετά ρευστοί και οι προγραμματισμοί ανατρέπονται εύκολα.


Πώς θα ήθελες να είσαι σε δέκα χρόνια από σήμερα;


* Ήρεμη…


Πολλές συχνά τα ζώα υπήρξαν αφανείς ήρωες στην Ιστορία και θύματά της. Εσύ αγαπάς τα ζώα; Ποια είναι η σχέση σου μαζί τους; Έχεις κατοικίδιο;


* Πολύ ωραία και πρωτότυπη ερώτηση! Είναι όντως έτσι, αν αναλογιστεί κανείς πως π.χ. τα μουλάρια σήκωσαν όλο το βάρος του εφοδιασμού του ελληνικού στρατούτο 1940 στο αλβανικό μέτωπο… Η σχέση μας με τα ζώα αντικατοπτρίζει σε συλλογικό επίπεδο τον πολιτισμό μας και σε ατομικό την ανθρωπιά μας. Ναι, έχω κατοικίδιο - σκυλάκι, ένα θηλυκό Εpagneul Breton, συν έναν αρσενικό της ίδιας ράτσας που έχουν οι γονείς μου.

 

Ευχαριστώ πολύ, Μαρία!


* Κι εγώ ευχαριστώ πολύ!

 

Η Μαρία Σαμπατακάκη σπούδασε Ιστορία στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών και στο Πανεπιστήμιο του Helsinki, και Λογοτεχνία στο Πανεπιστήμιο του Cambridge. Υπήρξε υπότροφος του Fund for American Studies και του International Institute for Political and Economic Studies. Η πορεία της στον τομέα της ιστορικής έρευνας ξεκίνησε από το Ιστορικό και Διπλωματικό Αρχείο του Υπουργείου Εξωτερικών και το Ελληνικό Ίδρυμα Ελληνικής και Εξωτερικής Πολιτικής (ΕΛΙΑΜΕΠ). Εργάστηκε στις αρχειακές συλλογές της κεντρικής υπηρεσίας του ΥΠΕΞ στην Αθήνα, σε αποστολές στο εξωτερικό (Βρετανία, Αίγυπτος) και το εσωτερικό (Αρχεία Ιταλικής Διοίκησης Δωδεκανήσου, ΓΑΚ, Ρόδος). Ως ανεξάρτητη ερευνήτρια πραγματοποίησε τη μερική καταγραφή του αρχειακού υλικού της ελληνικής παροικίας στη Φινλανδία.

Από το 2004 ασχολείται συστηματικά με τη «Δημόσια Ιστορία» ως αρθρογράφος και επιστημονική συνεργάτιδα σε εφημερίδες (Έθνος, Ελευθεροτυπία), περιοδικά (Ιστορία, Ιστορικά Θέματα) και εκδοτικούς οίκους. Έχει δημοσιεύσει μία σειρά μονογραφιών με θέματα της νεότερης ελληνικής ιστορίας και δύο βιβλία - μαρτυρίες.

Το 2014 δημιούργησε την πρωτότυπη Ομάδα παραγωγής Δημόσιας Ιστορίας «hιστορισταί», που δραστηριοποιείται στη διάχυση της ιστορικής πληροφορίας και την επικοινωνία της ιστορίας με το ευρύ κοινό. Η Ομάδα έχει σημειώσει αξιόλογη διαδρομή μέσω της διοργάνωσης φεστιβάλ ανοιχτής ιστορίας (Δήμος Πάρου), δημιουργίας ντοκιμαντέρ (το Στάρι –Cosmote TV), σύμπραξης με φορείς και ιδρύματα (Ταινιοθήκη της Ελλάδας, Πολιτιστικό Ίδρυμα Ομίλου Πειραιώς, Οικία-Μουσείο Κατακουζηνού, Μουσείο Δρομοκαϊτείου Ψυχιατρικού Νοσοκομείου).

Από το 2016 διδάσκει ως εξωτερική συνεργάτιδα στο πανεπιστήμιο του Brno (Τσεχία).
Αρθρογραφεί στο περιοδικό «Ιστορία» των εκδόσεων Πάπυρος.
Είναι μέλος του ΔΣ του Ιδρύματος Άγγελου και Λητώς Κατακουζηνού.

 

* H ομάδα hιστορισταί σχεδιάζει και υλοποιεί προγράμματα Δημόσιας Ιστορίας μέσω της χρήσης εργαλείων που παρέχουν διάφορες μορφές σύγχρονης τέχνης.
Αποτελείται από τους:
Μαρία Σαμπατακάκη (ιστορικός)
Αντώνης Γασπαρινάτος (μοντέρ-κινηματογραφιστής)
Μελέτης Ζαχαράκης (επικοινωνιολόγος)
Κατερίνα Κοφφινά (πολιτισμολόγος)
Άννα Μώτου (αρχιτέκτων-φωτογράφος)

 

* Οι φωτογραφίες προέρχονται από το αρχείο της Μαρίας Σαμπατακάκη και από την ομάδα hιστορισταί